Tərcümələr Etiket Arxivləri:

2016-cı ilin yaxşı nəşrləri — II hissə

2016-da nəşr olunan bəzi yaxşı kitablar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, amma o zaman ancaq yarım ili və dörd kitabı əhatə edə bilmişdim. İndi, 2016-nı rahatlıqla başa vurandan sonra həmin ilin yaxşı nəşrləri haqqında daha ətraflı yazmaq olar.

Qeyd edim ki, 2016-da “Qanun” və “TEAS Press” kimi böyük nəşriyyatlar da maraqlı kitablar nəşr etməyə davam ediblər. Həmin nəşriyyatların öz reklam və marketinq fəaliyyətləri kifayət qədər yüksək səviyyədə təşkil olunduğu üçün, onların kitabları barəsində danışmaq arabanın beşinci təkəri rolunu könüllü şəkildə öz üstünə götürmək olardı. Ona görə də bu yazıda ancaq kiçik və şəxsi təşəbbüslərlə ortaya çıxan nəşrləri əhatə etməyə çalışacağam.

Fanzinlər: “Monk”, “Yoldaş fanzin”, “Elmi spektr”

Monk

“Monk” (oktyabr, noyabr və dekabr nömrələri, 2016)

Şəksiz ki, 2016-nın əlamətdar hadisələrindən biri kimi nəhayət bizdə də fanzinlərin peyda olmasını hesab edə bilərik. Fanzin ingiliscədən tərcümədə azarkeşlər, tərəfdaşlar, fanatlar tərəfindən buraxılan məxsusi mövzu ətrafında həvəskar jurnal mənası verir. Peşəkar jurnal daha ciddi fəaliyyət, zəhmət və resurs tələb etdiyi halda, fanzin ciddi maliyyə vəsaiti olmadan və həvəskarların entuziazmı sayəsində ərsəyə gəlir, sadə üsullarla dərc olunur (bəzən heç kağızda çap olunmur). Fanzin jurnala nisbətən daha çevikdir, həcmi də kiçikdir.

2016-da Azərbaycanda üç diqqətəlayiq fanzin nəşr olunmağa başlayıb. Sol yönlü, amma daha çox ədəbiyyat və incəsənət mövzularını əhatə edən “Monk”, yenə sol, amma bu dəfə klassik siyasi sol, marksist ideoloji spektrdən “Yoldaş fanzin” və sırf elmi mövzulardan yazan, ən sərt akademizmə iddialı olan “Elmi spektr” (onları fanzin kateqoriyasına aid etdiyim üçün sonuncular məndən inciyə bilərlər, çünki özlərini elmi jurnal olaraq tərif edirlər).

Bu fanzinlər yeni gələn nəslin tribunasıdır, onları nəşr edənlər indiyə qədər mövcud olan digər platformalardan şüurlu şəkildə imtina edərək özlərinin platformasını yaratmaq istəyirlər. Çünki köhnə platformalar yeni gələn gənclərin tələblərini və potensialını tam başa düşmür, onların istəklərinə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər çevik deyil – yeni dövr yeni vasitələr tələb edir. Hər üç nəşri izləməyi şiddətli şəkildə tövsiyə edirəm.

Rişard Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi)Səhər Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol)

Şahənşah

R. Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi, 2016)

İran mövzusu bizim üçün hər zaman maraqlı, sirli və cəlbedici qalmaqda davam edir. 2016-da müasir İran tarixinin açar hadisələrindən biri – İran İslam inqilabı haqqında Azərbaycanda iki yaxşı kitab nəşr olunub. Keçmiş siyasi məhbus Rəşadət Axundovun həbsxanada tərcümə etdiyi polşalı jurnalist Rişard Kapuşinskinin “Şahənşah” əsəri Məhəmməd Rza şahın devrilməsi və İranda İslam inqilabı haqqında kifayət qədər ətraflı və artıq klassika sayılacaq bir kitabdır. Kapuşinskinin bu bədii-sənədli kitabı müasir İran və İslam inqilabı haqqında stereotiplərdən kənar düşünmək, hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün hədsiz qiymətli mənbə hesab oluna bilər.

Kapuşinskinin kitabının nəşrini vacib edən başqa bir amil isə Fərəh Pəhləvinin xatirələrinin bizdə hələ 2007-ci ildə nəşr olunmasıdır. Fərəh Pəhləvi İranda ancien regime-in ən ali nümayəndələrindən biri olub və təbii ki, İran tarixinə və İslam inqilabına sarayın pəncərələrindən baxıb. Kapuşinskinin dəyəri isə ondadır ki, o, inqilabi hadisələr vaxtı İranda əcnəbi jurnalist kimi çalışıb, küçə və meydanlarda, xalqın arasında olub, hadisələrin düz mərkəzindən tarixə şahidlik edib. Əgər azərbaycandilli oxucu son 10 il ərzində İran İslam inqilabına yalnız bir rakursdan – devrilənlərin nəzər nöqtəsindən baxa bilirdisə, bundan sonra hər iki baxış bucağından ümumi mənzərəni görə biləcək. Yeri gəlmişkən, naşirlər bildirib ki, kitabın satışından gələn bütün gəlir siyasi məhbusların ehtiyaclarına sərf olunacaq.

cakaranda

S. Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol, 2016)

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi tarixi nöqtədə təhkiyəni iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani dövr alır. Yenə keçmiş siyasi məhbus Xədicə İsmayılın yenə də həbsxanada tərcümə etdiyi “Cakaranda ağacının uşaqları” romanı İslam inqilabından sonra İranda baş verən hadisələrin bir növ bədii təsviridir. Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülm edənlərə çevrilməsi, əzilənlərin onları əzənlərə bənzəməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını yeməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında kifayət qədər inandırıcı formada qələmə alınıb. Səhər Delicaninin hər iki valideyni İslam respublikasının həbsxanalarından keçib, yazıçı özü bədnam Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb, “Cakaranda ağacının uşaqları” da həbsdə yatan keçmiş inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsaslanır.

“Cakaranda ağacının uşaqları” Xədicə İsmayılın ikinci tərcümə təcrübəsidir. Bundan öncə o, əfqan-amerikan yazıçısı Xalid Hüseyninin “Çərpələng uçuran” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi və onun tərcüməsi oxucular və ədəbiyyatçılar tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdi. Xədicə İsmayıl ikinci romanını həbsxanada tərcümə etməsinə baxmayaraq, tərcümə işinə kifayət qədər ciddi yanaşmanı saxlaya bilib.

Seymur Baycan, Gecikmiş hekayələr (Alatoran)

Foto: Azadlıq Radiosu

Foto: Azadlıq Radiosu

Bizim yaxşı tanıdığımıza əmin olduğumuz Seymur Baycan oxucuların qarşısına bu dəfə maraqlı və gözlənilməz eksperimentlə çıxır. (Demək ki hələ də Seymuru yaxşı tanımırıq.) “Gecikmiş hekayələr”də Sovet Azərbaycanının ədəbiyyatı və sosialist realizmi Seymurun qələmindən keçərək yeni interpretasiya alır – Seymur 70 illik dövrün ədəbi materialını recycle prosesindən keçirərək onu bizə yeni forma və məzmunda təqdim etməyi çox yaxşı bacarıb. Sorokinin sosialist realizmi ilə eksperimentlərini xatırladan bu hekayələr bizim ədəbiyyatımızda həm bir ilk olmaqla yanaşı, həm də 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq alatorançıların “ədəbiyyatın başına açdığı oyunların” üzvi davamıdır. Hər yeni şey unudulmuş köhnədir deyimini bu hekayələrə tam rahatlıqla aid etmək olar, amma Seymur da öz istedadının gücü sayəsində bu yeni-köhnə ilə sizi qətiyyən yormayacaq, əksinə, üfüqünüzü açacaq. Seymurun öz təbiri ilə desək, oxuyun, oxutdurun!

13892236_1204093656307499_811343684890153336_n

W. Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi, 2016)

Will Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi)

Ər-arvad Will və Ariel Durant-ların 11 cildlik “Sivilizasiyanın tarixçəsi” seriyası dünyada artıq klassika sayılır və Qərb sivilizasiyasının tarixi haqqında ən yaxşı nəşrlərdən hesab edilir. Keçən il Nərmin yayın evi Durantların irsindən kiçik bir hissəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr edib. “Mədəniyyətin təməlləri” adı altında çıxan kitab sivilizasiyalar tarixinə giriş üçün çox yaxşı mənbədir. Sadəcə bir məsələ var ki, Durantların bu adda kitabı yoxdur, Azərbaycan dilinə nəşr olunan hissə isə “Bizim Şərq mirasımız” adlanan birinci cildin giriş hissəsidir. Əlbəttə, 11 cildlik böyük bir seriyanın tərcüməsi hədsiz insan və maliyyə resursu, müstəsna tarixi erudisiya və tükənməz motivasiya tələb edərdi. Amma yaxşı olardı ki, tərcümə və nəşr ilə məşğul olan qrup oxucuları çaşdırmamaq üçün kitabda bu mətnin mənbəyini dəqiqliklə göstərərdi.

Digər bir iradım isə kitabın “Yalçın İslamzadənin tövsiyəsi ilə çap olunmasının” xüsusi vurğulanmasıdır. Əgər Yalçın bəy kitabın naşiri, tərcüməçisi, redaktoru, elmi məsləhətçisi və ya sponsoru olubsa, bu məsələ dəqiq göstərilməli idi. Yoxsa onun işi sadəcə tövsiyə ilə məhdudlaşıbsa, bunu xüsusi qeyd etməyin nə mənası var idi? İstənilən halda, tərcüməçi və naşirləri bu dəyərli nəşrə görə təbrik etməyə dəyər.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Giyom Apolliner, Otel

Qəfəs ölçüsündə kiçik otağım,
Günəş pəncərədən uzadır qolunu.
Günün işığından alaraq odunu,
yandırım siqaret, üfürüm ilğım.
Cəhənnəm olsun iş,
çəkmək istəyirəm.

Orijinal:
Guillaume Apollinaire – Hôtel (1913)

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Tərcümələr

Rayner Mariya Rilke. Bəbir

Parisdə Botanika bağında

Dəmir çubuqların əbədi rəqsi
Yorub gözlərini, kor edib tamam.
Görür baxışları ancaq qəfəsi,
Yox olub qəfəsdən kənarda cahan.

Çevik yerişləri sərt pəncələrin
Dönür, dövrə vurur kiçik çevrədə,
Sanki çevrə cızan aciz güclərin
Məhvərində durub iflic iradə.

Yalnız arada bir bəbəklərində
Əks edir bir şəkil, tez də əriyir
Əzaların sakit gərginliyində
Və qəlbində itir.

6.11.1902, Paris

Bədii tərcümə: Əli Novruzov
Alman dilindən sətri tərcümə: T.Müşdiyeva
Orijinal: Rainer Maria Rilke, Der Panther

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Tərcümələr

Rayner Mariya Rilke. Payız günü

Ya Rəbb: yay bitsin, yetişib vədə.
Günəş saatların ört kölgələrlə,
Burax küləkləri, əssin zəmilərdə.

Əmr et, qoy yetişsin sonuncu meyvələr;
Parlat iki gün də cənub günəşini
Və tapşır torpağın son şirəsini
çəksin öz canına salxımlı meynələr.

Evsiz daha qurmaz özünə dörd divar.
Yalqız daha tapmaz sevmək üçün məhbub,
Uçarkən xəzəllər küləklə sovrulub
Xiyabanlar boyu sərsəri dolaşar,
Yuxusuz gecələr yazar uzun məktub.

21.9.1902, Paris

Bədii tərcümə: Əli Novruzov
Alman dilindən sətri tərcümə: T.Müşdiyeva
Orijinal: Rainer Maria Rilke, Herbsttag

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Tərcümələr

Jak Prever. Sənin üçün, sevgilim. Səhər yeməyi.

Fransız dilindən tərcümə

Sənin üçün, sevgilim

Getdim quş bazarına,
sənə quş aldım,
sevgilim.

Getdim gül bazarına,
sənə gül aldım,
sevgilim.

Getdim dəmir bazarına,
qandal aldım,
ağır qandal,
sənin üçün,
sevgilim.

Getdim qul bazarına,
səni axtardım,
amma tapmadım,
mənim sevgilim.

Pour toi, mon amour

***

Səhər yeməyi

Qəhvə süzdü
fincana.
Süd tökdü
qəhvəyə.
Şəkər qatdı
südlü qəhvəyə.
Qarışdırdı
kiçik qaşıqla.
İçdi südlü qəhvəni.
Qoydu yerə fincanı.
Mənimlə danışmadan.
Yandırdı
bir siqaret.
Buraxdı
tüstü halqaları.
Külü tökdü
külqabına.
Mənimlə danışmadan.
Mənə baxmadan.
Ayağa qalxdı.
Qoydu
papağını başına.
Geyindi
plaşını əyninə.
Çünki yağış yağırdı.
Və o getdi.
Yağışda.
Bir söz demədən.
Mənə baxmadan.
Və mən başımı
aldım ovcuma.
Və tökdüm
göz yaşımı.

Déjeuner du matin

2 Şərh

Kateqoriysı Tərcümələr

Konstantinos P. Kavafis. Şəhər və digər şeirlər

Edmund Keeley və Philip Sherrard-ın ingiliscə tərcümələrindən sətri çevirmələr

***

Şəhər

Sən dedin: “Mən başqa ölkəyə, başqa sahilə gedəcəm,
Bu şəhərdən daha yaxşı birisini tapacam.
Mən nə edirəmsə, tale hamısını tərs çevirir
və mənim qəlbim meyit kimi cansızdır.

Hara gedirəmsə, hara baxıramsa,
həyatımın qara viranələri gözümə dəyir.
Bax, mən burada neçə-neçə illərimi məhv etmişəm.
Axı nə qədər mənim ruhum burada çürüsün?”

Sən nə yeni ölkə tapacaqsan, nə də yeni sahil.
Bu şəhər həmişə səni izləyəcək.
Sən bu küçələrdə addımlayacaqsan,
bu məhəllələrdə yaşlanacaqsan,
bu evlərdə saçlarına dən düşəcək.
Sən bu şəhərdə ömrünü başa vuracaqsan. Başqa yerlərə ümid etmə:
səni aparmağa nə bir gəmi var, nə də sənin getməyin üçün bir yol.
Əgər sən həyatını burada, bu kiçik yerdə zay etmisənsə,
sən onu hər yerdə zay edəcəkdin.

***

Şair Yason Kleandrın melanxoliyası

Mənim bədənimin qocalması və yaraşığımın solması
Amansız xəncərin yarası kimidir.
Amma mən hələ təslim olmamışam.
Sənə pənah gətirirəm, ey Şeiriyyət sənəti!
Çünki sən ağrıkəsicilərə yaxşı bələdsən –
Təxəyyül və Dil ilə ağrıları kütləşdirməyə!

Amansız xəncərin yarasıdır bu,
Öz ağrıkəsicilərini gətir, ey Şeiriyyət sənəti,
Onlar bu yaranı bir az da olsa kütləşdirsin.

***

E.ə. 200-cü ildə

“Filippin oğlu İsgəndər və bütün yunanlar, spartalılardan başqa…”

Təsəvvür etmək olar,
Spartalılar bu yazıya necə də biganə idi,
heç veclərinə də almırdılar.
“spartalılardan başqa…”
Əlbəttə, başqa necə ola bilərdi ki?
Spartalılar sizin üçün xidmətçi deyil,
Qabağınıza qatıb özünüzlə aparasız istədiyiniz yerə
və onlara əmr edəsiz. Üstəlik,
nə qədər ümumyunan qoşunu olsa da,
əgər ona Sparta çarı başçılıq etmirsə,
çox qeyri-ciddi bir təşəbbüsdür,
heç diqqətə layiq deyil.

Bu da bir nəzər nöqtəsidir. Başa düşmək olar.

Amma Qranikdə,
Daha sonra İss döyüşündə,
Sonra da Arbelada həlledici döyüşdə
dəhşətli İran qoşununu darmadağın etdilər
bütün yunanlar, “spartalılardan başqa”.

Və bu əfsanəvi ümumyunan səfərindən,
Biz yarandıq, böyük Ellin dünyası

Biz, isgəndəriyyəlilər, antioxiyalılar,
Selevkilər, Misir və Suriyanın
digər saysız-hesabsız yunanları,
Hələ Midiya və Persiyada olanlar…
Bizim üfüqləri aşan ağalığımız və
Baktriya və Hindistana kimi apardığımız
Ortaq yunan dilimiz.

Gəl indi bütün bunlardan sonra
spartalılardan da nəsə danış.

***

Bir Kiçik Asiya qəsəbəsində

Aksiumdakı dəniz döyüşünün nəticəsi
əlbəttə ki gözlənilməz idi.
Amma yeni bəyannamə yazmağa ehtiyac yoxdur.
Sadəcə qalibin adını dəyişsək kifayət edər.
Bax burada, yekun cümlədə, “başabəla Oktaviandan,
Sezarın ucuz parodiyasından romalıları azad edən” əvəzinə
“başabəla Antonidən, Sezarın ucuz parodiyasından
romalıları azad edən” yazarıq,
Qurtarıb gedər. Qalan mətn qaydasındadır.

“Fatehlərin ən şöhrətlisi,
hərbi rəşadətlərində tayı-bərabəri olmayan,
siyasətdə fövqəladə istedadlı
Antoninin qələbəsi üçün bütün qəsəbə” –
burada tez əvəz edirik – “Oktavianın qələbəsi üçün bütün qəsəbə
dua edirdi və bunu Zevsin ən gözəl hədiyyəsi sayır
yunanların şərəfli müdafiəçisinə,
kim ki yunan adətlərinə ehtiram bəsləyir,
kim ki bütün yunan torpaqlarında sevilir,
kim ki bu təriflərə həqiqətən layiqdir,
kimin ki bütün əməlləri təfərrüatlarına qədər yazılmalıdır
yunan dilində, həm nəsrlə, həm də nəzmlə,
şöhrətin dili olan yunan dilində.”
Və sair, və ilaxır. Bəyannamə çox yaxşı səslənir, elə deyilmi?

2 Şərh

Kateqoriysı Tərcümələr

W.H. Auden — Tiranın xatirəsinə

O, bir qədər kamilliyə can atardı,
Və yazdığı şeirlərdə sevərdi o, sadəliyi;
Ovcu qədər tanış idi ona insan səfehliyi,
Ən sevdiyi oyuncağı ordulardı və gəmilər;
O güləndə deputatlar qəhqəhədən bayılardı,
Ağlayanda — küçələrdə ölərdi məsum körpələr.

Tərcümə: Əli Novruzov

W.H. Auden — Epitaph on a Tyrant

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Tərcümələr