Sokrat Etiket Arxivləri:

Son yarım ilin yaxşı kitabları

Yeni çıxan kitablar haqqında daha tənqidi rəylər yazmadığım üçün (ümumiyyətlə, tənqidin daşını atmışam), gərək bundan sonra ancaq yaxşı şeylərdən yazım. Bu dəfə son yarım ildə çapdan çıxan yaxşı kitablar haqqında yazacam.

bs

Foto: BaşlaKitab

Platon, Dialoqlar (BaşlaKitab, 2016)

Bu ilin yaxşı kitablarından biri başlaçıların təzəlikcə buraxdığı Platonun dialoqlarıdır. Adətən başlaçıların kitablarının keyfiyyəti neftin birjada qiyməti kimi kəskin oynayır. İndiyə kimi onlar Tolstoyun etiraflarını bərbad tərcümədə, Zamyatinin “Biz” əsərini isə nəfis tərcümədə nəşr ediblər. Başlaçıların kitabları arasında Howard Zinn-in Amerika tarixi haqqında kult kitabı ilə yanaşı dövrümüzün şeyx nəsrullahlarından Caner Taslamanın psevdo-elmi cızma-qarası da var. Bu dəfə başlaçıların daha yaxşı seçim eləməsinə sevinməmək olmur.

Sokratın son günlərini əhatə edən dörd dialoq (Evtifron, Apologiya, Kriton, Fedon) ilk dəfə tam formada və yaxşı tərcümədə azərbaycanca nəşr olunur. Doğrudur, tərcümə qədim yunan dilindən yox, yeni yunan dilindəndir (çünki bizdə qədim yunancadan iri mətnləri sərbəst və qənaətbəxş tərcümə edə biləcək mütəxəssislər hələ meydana çıxmayıb). Bir də dialoqların sıralamasında bağışlanmaz səhv buraxılıb – birinci gəlməli olan Evtifron nədənsə üçüncü sıraya düşüb və kitab Apologiya ilə başlayır. Hazırlıqsız oxucu dialoqları kitabdakı ardıcıllıqla oxusa, bir balaca çaş-baş qala bilər. Amma başlaçıların və tərcüməçi Səid Əliyevin bu təşəbbüsü birmənalı olaraq alqışlanmalıdır.

Əslində belə kitabları Elmlər Akademiyası kimi ciddi qurumlar çoxdan nəşr etməli idilər, başlaçılar kimi həvəskar qruplar yox. Amma nə edə bilərik? Akademiyanın Fəlsəfə institutu siyasi anekdota dönmüş ölkədə bu iş ancaq və ancaq həvəskarların öhdəsinə düşür. Belə çətin vəzifələri Platonu tərcümə edərkən, mətnə özbaşına şəkildə “müsəlman” sözü salan fəlsəfə elmləri namizədi, dosent Arif Tağıyev kimi “peşəkar” tərcüməçilərin ümidinə də qoymaq olmaz.

seym

Foto: Alatoran

Seymur Baycan, Fərqanə (Alatoran, 2016)

Seymur tükənib. Seymur təkrarlanır. Seymur köhnəlib. Bu haqsız iradları tez-tez eşidirik. Amma hər şeyə rəğmən, Seymur yenə də ictimai mübarizənin ön cəbhəsindədir. Cəmiyyətdə militarist əhval-ruhiyyənin, savaş alverçiliyinin, qəhrəmanlıq kultunun sürətlə artdığı bir zamanda Seymurun çapdan çıxan “Fərqanə” kitabı gerçəkliyin əslində necə acı olduğuna dair vahiməli xatırlatmadır.

Kitab iki uzun hekayədən ibarətdir, “Fərqanə” və “Adsız itin qayıdışı”. İkinci hekayə müəllifin uşaqlıq illəri haqqında xatirəsindən bəhs edir. “Fərqanə” hekayəsi isə Qarabağ müharibəsi illərində cəbhə və cəbhəyanı ərazilərdə həyatı ən xırda detallarına qədər olduqca realist təsvir edir. Seymurun hekayəsində müharibə şan-şöhrət gətirən, ildırımsürətli və qələbəyə aparan hadisə deyil, Seymurun təsvir etdiyi müharibə insanların gündəlik həyatı ilə simbioz yaradan, artıq heç bir təəccüb doğurmayan hadisədir. Evə gələndə çörək almaq kimi.

Seymur sanki oxucunun əlindən tutub onu müharibə tamaşasının pərdə arxasına aparır, aktyorların və texniki heyətin kulisdəki acı həyatını bütün çılpaqlığı ilə göstərir. Romantikanın harada bitdiyini, gerçəkliyin harada başladığını nişan verir. Seymurun hekayəsində, elə həyatda da olduğu kimi, müharibə dibsiz bir bataqlıqdır, oraya düşənlərin hamısı çapalayır.

Sun Tzu yazırdı ki, müharibənin bütün zərərini sona qədər dərk etməyən insan, müharibənin bütün xeyrini də sona qədər dərk etməyəcək. Müharibə Paradox Interactive-in dəbdə olan son kompyuter oyunu deyil. Müharibə iki üzü olan medaldır. Çox az insan bunu Seymur Baycan kimi gözəl başa düşür və həm də deyir.

tumblr_inline_o7ow4gbN3w1rmr85e_500

Foto: Türkan Hüseynova

Xaqani Hass, Minor (Kitab klubu, 2016)

Bu il həm də öz təbiri ilə desək, “poéte, écrivain, penseur” Xaqani Hassın yeni – üçüncü kitabı “Minor” çapdan çıxıb. Bundan öncəki kitabları (“Böyüməyə prolegomena” və “Gül və Panoptikon”) ilə bu yeni kitab arasında xeyli fasilə var, “əslindǝ kitabın çapı çox gecikdi”. Ona görə də Xaqani Hassın yeni şeirlərini səbirsizliklə gözləyənlər nəhayət ki sevinəcəklər – həqiqətən də, kitabın satışa çıxmasından təxminən bir həftə sonra onu almaq istəyəndə bəzi dükanlarda artıq bitmişdi, çətinliklə tapdım.

Xaqani Hassın şeirləri həmişə digər müasir şairlərin yazdıqlarından kəskin fərqlənib. Həm də təkcə mainstream şairlərdən (Səməd Vurğun–Ramiz Rövşən xətti) yox, həm də vaxtilə kifayət qədər səs-küy salan anti-mainstream şairlərdən də (Həmid Herisçi–Aqşin Yenisey xətti) xeyli fərqlənib. Xaqani Hassın öz spesifik oxucuları var, amma “Minor” kitabı da Azərbaycan üçün xeyli eksperimental əsərdir – üz qabığından məzmununa kimi. Bu tərz şeirləri sevməyənlər üçün də “Minor”, buradakı şeirlər, əhval-ruhiyyə maraqlı gələ bilər. Simfonik orkestrin nizamlı, tanış ifasından bezərək sinkopa üçün darıxanlar mütləq oxusunlar. Çünki, “Minor” oxunası kitabdır; “Minor” – 40 yaşın 40 şeiridir:

“qırılmış budağın gözündə ölüm son deyil
bilməzdim budaq olanadək qollarım
kölgəsi qırx yaş uzunluğunda və lal”

1463574954513445046573c61aacec35

Foto: Alatoran

Həmid Piriyev, Şanapipik haqqında mahnı (Alatoran, 2016)

Bu ilin maraqlı kitablarından biri də gənc yazar Həmid Piriyevin debütü saya biləcəyimiz “Şanapipik haqqında mahnı” kitabıdır. Yazar özü eyniadlı əsərini “miniatür roman” adlandırsa da, əslində qarşımızda klassik novella (köhnə dillə desək, povest) görürük. Kitabda adı çəkilən əsərlə yanaşı daha üç qısa hekayə də var.

Həmidin mövzusu bər-bəzəkli, və bir az da süni şəhər mərkəzindən kənarda, gözdən-qulaqdan iraq məhəllə və qəsəbələrdə (“kənddə”) yaşayan adi insanların adidən də adi həyatlarıdır. Ümumiyyətlə, nə üçün və nəyə görə yaşadıqlarının fərqinə varmayan insanlar öz gündəlik həyatlarını bəzən rutin, bəzən həyəcanlı anları ilə birlikdə sakit, xudmani şəkildə yola verirlər. Heç bir məna kəsb etməyən, bütün ali ideallardan yoxsul həyat onları öz cənginə alıb harasa aparır. Onlar söhbət edir, gəzir, oturur, yatır, uğursuz eşq macərasına can atır, pivə içirlər. Bu insanların öləndə baş daşına yaşadığı illəri yazmağa ehtiyac qalmayacaq, çünki onlar heç yaşamayıb (klişeyə görə üzr istəyirəm, ağlıma orijinal heç nə gəlmədi).

Bir dəfə bunu demişəm, bir də deyim – Həmid sanki yazıçıdan daha çox fotoqrafdır (pis mənada). Əlinə alır foto-kameranı, gedib nəyinsə şəklini çəkir və bizə göstərir. Həmidin yazılarında hadisə yoxdur, elə ancaq həyatdan lövhələrdir, foto-albom kimi. Doğrudur, elə fotoqraflar var ki, foto ilə də hekayə danışa bilirlər. Amma Həmiddə hekayə danışmaq hələ ki alınmır, sadəcə fotonu çəkib qoyur alboma. Həmid bu dillə, bu qələmlə yaxşı hekayələr danışa bilərdi, amma təəssüf ki şəkil çəkir. Yəqin yeni başlayan yazarın yaradıcılıq təcrübəsizliyindən qaynaqlanan haldır, zamanla aradan qalxacaq. “Şanapipik haqqında mahnı”ya isə indidən qulaq asmağa dəyər.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Yaradıcı insanların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı?

12901175479473892326

Emil Zolyanın Dreyfus işiylə bağlı Fransa prezidentinə açıq məktubu

Əslində bu sualda qüsur var. Sualın düzgün forması belə olmalıdır: Vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? O cümlədən yaradıcı əməklə məşğul olan vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? Bu suala “yox” demək – Aristoteldən üzü bəri böyük bir intellektual ənənənin üstündən xətt çəkməkdir.

Azərbaycanda bu sual tez-tez qalxır. Demokratik və alternativ qüvvələr ziyalı hesab etdikləri şəxslərdən siyasi-ictimai məsələlərlə bağlı mövqe qoymasını tələb edirlər. Anardan, Vaqif Səmədoğludan, Alim Qasımovdan, hətta bəzən olur ki, bu siyahıda Tünzalə və İlkin Həsənini də görənlər olur. Hər dəfə də bütün bu cəhdlər fiaskoya uğrayır. Ziyalının ictimai mövqeyi ilə bağlı gözləntilərsə bitmir.

Ən maraqlısı da odur ki, müxalifətdən olan siyasi liderlər və ümumiyyətlə, siyasətə iddiası olanlar çox zaman tələbkar alternativ düşərgənin yox, məhz “bu qədər ucadan susan ziyalıların” tərəfini tutur. Bu da ictimaiyyəti qıcıqlandırır. Məsələn, Seymur Baycanın müxalifət liderlərinə olan ən böyük tənqidi onların hələ də Anar və digərlərini müdafiə etməsidir.

Mənim anladığım qədər, Azərbaycan siyasətində indiyədək bu məsələyə üç yanaşma irəli sürülüb. Birincisi, İsa Qəmbər və digər köhnə nəsil siyasətçilərin mövqeyidir ki, təxminən belə icmal etmək olar: Anar və digərləri zamanında – 80-lərdə və 90-ların əvvəlində çox böyük xidmətlər göstərib, ölkənin müstəqilliyi və Qarabağ problemi kimi məsələlərdə prinsipial mövqe ortaya qoyub. Bir növ borclarından çıxıblar. İndi isə qocalıblar, gərək onlardan əl çəkək, lazımından artıq olanını istəməyək, qoy həyatlarını rahat başa vursunlar.

İkinci mövqeni bu yaxınlarda özü də ziyalı olan Cəmil Həsənli səsləndirdi və böyük ajiotaj doğurdu. Onu da təxmini icmal etsək, Cəmil müəllim deyir ki, mən Rüstəmin küyünə gedib bu zibilə düşmüşəm, görürəm necə çətindir bu xaçı daşımaq, heç düşmənimə arzulamaram, ona görə də qoy o biri ziyalılar başlarını aşağı salıb işlərini görsünlər, ya da rahat Əzrayılı gözləsinlər. Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtaran kimi, bu qoca və xəstə halında Vaqif Səmədoğlunu da dartıb Milli Şuraya gətirməyin mənası yoxdur.

Üçüncü mövqeni isə Erkin Qədirli səsləndirib. “Vətəndaş mövqeyini” ümumiyyətlə mənasız ifadə adlandıran Erkin deyib ki, yaradıcı insanlar öz aləmlərindədir, bizim həmin aləmə girişimiz yoxdur. Ona görə də yazıçı və başqa yaradıcı insanları rahat buraxmaq, onları siyasətə gətirməmək, onlardan siyasi mövqe gözləməmək lazımdır. “Baharın 17 anı” filminin birinci seriyasında faşist həbsxanasında olan ziyalını dindirən Ştirlitsin çıxışını az qala sözbəsöz təkrar edən Erkin sonda maraqlı nəticəyə gəlir:

Rusiyadan qurtulmaq istəyirsinizsə, rus kimi düşünməkdən əl çəkməlisiniz. Yazıçı və başqa yaradıcı insanlardan vətəndaş mövqeyi, siyasi düşüncə tələb etmək və ya gözləmək doğru deyil. Rus ədəbiyyatının, rus nihilizmin[in] və rus solun[un] təsiri altından çıxın.

“Vətəndaş mövqeyi” niyə mənasız ifadə olur? Və niyə ziyalının vətəndaş mövqeyi sərgiləməsi rus ədəbiyyatının, rus nihilizminin və rus solunun təsiri altında olmaq olur ki?

Məgər Viktor Hüqo “Səfillər” romanını, Emil Zolya Fransa prezidentinə “Mən ittiham edirəm!” adlı açıq məktubunu yazanda, Con Stüart Mill qadın hüquqlarını tələb edəndə, Şandor Petefi Budapeşt barrikadalarında vuruşanda, Henri Toro quldarlığa, Remark və Brext faşizmə qarşı çıxanda, ixtisasca dilçi alim Noam Çomski ABŞ xarici siyasətini tənqid edəndə “rus nihilizminin” təsiri altınamı düşmüşdülər?

İndi siz deyin, nihilism nədir? Şair Şandor Petefinin Budapeşt barrikadalarında mütləqiyyətlə vuruşması, yoxsa Milli Şuranın icazəli mitinqində iki sözü məntiqi ardıcıllıqla deyə bilməyən siyasətçi Erkinin “vətəndaş mövqeyini” inkar etməsi?

Aristotel və vətəndaş mövqeyi

Erkinin böyük çılğınlıqla inkar etdiyi “vətəndaş mövqeyi” Aristoteldən üzü bəri gələn böyük bir intellektual ənənədir. İki min ildən çox yaşı var. Vətəndaş mövqeyi elə qüvvətli məfhumdur ki, Facebook-da kimisə blok etmək kimi sadə üsulla onu yoxa çıxarmaq mümkün deyil.

Aristotel insanı bitkilər və heyvanlarla müqayisə edərək belə qənaətə gəlirdi ki, bitkilər də yaşayır, heyvanlar da yeyib-içir, ona görə insanın sadəcə yaşaması və sadəcə yeyib-içməsi onun məqsədi ola bilməz. İnsanın daha ali məqsədi var və bu məqsəd öz təyinatını dövlətdə tapır. İnsan yalnız dövlətdə yaşayaraq və ictimai-siyasi münasibətlərə girərək insan ola bilər. Müasir dillə desək, yəni insan gərək dövlətdə vətəndaş olsun və vətəndaş mövqeyinə sahib olsun. Dövlətdən kənarda yaşayanlar isə insan ola bilməzlər. Onlar ya allahdır, ya da vəhşi heyvandan fərqləri yoxdur. Çünki insan by definition lap əvvəldən “siyasi heyvandır”.

Nahaq yerə qədim yunanlar siyasətlə maraqlanmayan vətəndaşlara “idiot” demirdilər və bu söz də müasir dildə öz neqativ konnotasiyasını nahaqdan qazanmayıb.

Aristotelin vətəndaşlıq və müasir dildə, vətəndaş mövqeyi anlayışı da havadan yaranmayıb. O, böyük filosofun xoşbəxtlik anlayışına əsaslanır. Aristotelə görə xoşbəxtlik ən böyük nemətdir və bu nemətə çatmağın ən böyük yolu da məhz vətəndaş mövqeyinə sahib olmaqdır.

Çox təəssüf ki, azərbaycanlıların xoşbəxtlik anlayışı hələ Aristoteldən öncəki mənasında qalıb. Adından da göründüyü kimi, xoşbəxt olmaq üçün adamın gərək bəxti xoş ola. Yaxşı bəxtin varsa, deməli xoşbəxtsən. Aristotel isə hesab edirdi ki, insan xoşbəxt olmaq üçün fəzilətlərə sahib olub o fəzilətlərə uyğun da hərəkət etməlidir. Yoxsa “xoşbəxtlik kimi ən böyük və ən gözəl neməti təsadüfün ümidinə buraxmaq axmaqlıq olardı”(Ar. EN 1099b24). Ən ali fəzilətlər isə o fəzilətlərdir ki, ictimai-siyasi həyatda iştirak etməyə, insanın ictimai-siyasi münasibətlərə girməsinə imkan yaradır.

Beləliklə, insan öz ən ali məqsədini reallaşdırmaq və ən ali nemətə – xoşbəxtliyə nail olmaq üçün ən ali fəzilətlərini işə salıb ən ali insan cəmiyyətində – dövlətdə ən ali fəaliyyətlə – ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmalıdır.

(Burada bir qeyd çıxaraq deyim ki, Aristotelə görə daha ali fəaliyyət var – dünyanı seyrə dalmaq və düşünmək, bu isə ancaq tək-tük rast gəlinən böyük filosofların işidir.)

Nahaqdan deyil ki, hələ Aristoteldən xeyli əvvəl, Afina üçün yeni qanunlar yazarkən Solon vətəndaş müharibəsi zamanı vətəndaşların mütləq iki tərəfdən birinə qoşulmasını məcburi etmişdi. Perikl isə öz məşhur “dəfn nitqində” Afina dövlətinin böyüklüyün göstərmək üçün deyirdi:

Burada hər bir fərd təkcə öz işləri ilə yox, həm də dövlətin işləri ilə maraqlanır: hətta daha çox öz şəxsi işləri ilə məşğul olanlar da ümumi siyasət haqqında ətraflı məlumata sahibdirlər – bu da bizim xüsusiyyətimizdir: biz, siyasətlə maraqlanmayan şəxs haqqında demirik ki, o, ancaq öz işlərilə məşğuldur, biz deyirik ki, onun ümumiyyətlə burada heç bir işi yoxdur!

Və yaxud da Afinada 30 tiranın hakimiyyəti zamanı Sokrata əmr ediləndə ki, məşhur demokrat Salaminli Leonu tutub edam üçün hökumətə təhvil versin, Sokrat “ədalətsiz və günah iş” görmək istəmədiyi üçün hökumətin əmrinə itaətsizlik göstərmişdi.

Əlbəttə, “yunanlar demokratiyanı yekəbaşlığından yaradıb” deyən Erkin Qədirli üçün sağ avtoritarizm, sağ meylli diktatura və ya siyasi səhnənin sərt tədbirlərlə təmizlənməsi daha düzgün yol kimi görünə bilər, amma tarix Afina siyasi səhnəsini sərt tədbirlərlə təmizləyən və 1,500 məşhur demokratı edam edən 30 tiranın yox, Sokratın tərəfindədir.

(Yunanların yekəbaşlığının demokratiyanı necə məhv etdiyinin şahidi olmaq üçün təkcə Fukididin möhtəşəm “Peloponnes müharibəsi”ni oxumaq kifayətdir.)

Bir daha rus qafası haqqında

İndi burada Lokkdan, Hobbsdan, Monteskyödən, Volterdən, Russodan, Kantdan, Robert Dahldan uzun-uzadı sitatlar çəkməklə davam etməyin mənası yoxdur. Kiçik bloq yazısında bunların hamısını əhatə etmək də mümkün deyil. Sadəcə, onu qeyd etmək lazımdır ki, demokratik dövlətin bütün müasir siyasi nəzəriyyələri “məlumatlı vətəndaşların” (informed citizenry) fəaliyyətinin vacibliyini nə dərəcədə vurğulayır.

Vətəndaş sadəcə beş ildə bir dəfə səs verməklə kifayənlənməli deyil. Buna müasir nəzəriyyədə “seçki avtoritarizmi” deyirlər. İnsan o qədər mükəmməl varlıq deyil ki, başqa insanları idarə etməyi ona kor-koranə tapşırsınlar.  Buna görə də vətəndaşlar dövlətin siyasəti, eləcə də iqtisadi, sosial və mədəni həyat və yeniliklər barədə daim məlumatlı olmalı və öz aktiv fəaliyyətləri vasitəsilə hökuməti daima nəzarətdə saxlamalıdır. Vətəndaşların, xüsusən də onların qaymağı olan ziyalıların aktiv vətəndaş mövqeyi olmasa, demokratik nəzarət mexanizmləri işləməsə, bütün yollar əvvəl-axır Mosula aparacaq.

Bəs bilirsinizmi əsl rus qafası nədir? 30-cu illərdə Sovet İttifaqında bərqərar olmuş ziyalı məfhumunu müdafiə etmək. Ziyalılar öz peşələrinə uyğun “sexlərdə” birləşsinlər, məsələn, yazıçılar – Yazıçılar İttifaqında, başlarını aşağı salıb “öz aləmlərində yaşasınlar”, bir də hərdən hökumətə lazım olanda, ayağa qalxıb Əlcəzairdə fransız imperializminə, Vyetnamda isə ABŞ imperializminə qarşı odlu-alovlu poemalar yazsınlar. Ayrı vaxt da nə qədər istəyirlərsə, öz doğulduqları kolxozları tərifləsinlər, dövlət də onların işinə qarışmasın.

Məgər Faşist İtaliyası yaradıcı insanları fil dişindən qüllələrə həbs etməmişdimi? Ey Eucenio Montale, qapıl öz xəyal dünyana, bir-iki simvolist şeirini yaz, biz isə parlamenti qovaq və onun binasını rəşadətli əsgərlərimiz üçün kazarmaya çevirək!

Atalar yaxşı deyib, hər oxuyan Covanni Centile olmaz.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan