Seymur Baycan Etiket Arxivləri:

Seymur Baycan Tiflisdə

TİFLİSİN NƏBATAT BAĞINDA səhər tezdən bir kimsə gözə dəymir, dünənin yuxusundan hələ tam doymamış və içkisindən tam özünə gəlməmiş işçilərdən başqa. Kiçik təpəciyin döşü ilə qəfil burulub aşağıya enən cığırda dayanmışıq, siqaret çəkirik. Seymur gəzəndə siqaret çəkmir, siqaret çəkəndə isə mütləq bir yerdə dayanır.

“Bu qarı görürsən?” – siqareti tutduğu sağ əliylə Seymur Nəbatat bağını örtən qarı göstərir, – “Yağır, hər yeri örtür, hər tərəf ağappaq, sən də deyirsən nə gözəldir, lap göz oxşayır. Amma əriməyə başlayanda görürsən ki, altında zir-zibil, çirkab, palçıq, bir sözlə, biabırçılıq.”

Əlbəttə Seymur konkret Nəbatat bağını nəzərdə tutmur, ümumi danışır, çünki özü də yaxşı bilir ki, burada zibillik olmur.

“Bizdə də təxminən oxşar vəziyyətdir,” – siqaretdən bir qullab alan Seymur davam edir, – “Neft pulları bax beləcə qar kimi Azərbaycanın ayıblarını örtmüşdü. İndi neft bitir, pul qurtarır, qar əriyir və bütün bu ayıblar hamısı yavaş-yavaş üzə çıxacaq.”

Seymur səhər tezdən xaş yeyib gəlib, mən də adətim üzrə üç fincan acı qəhvə və siqaret.

“Pul Azərbaycanı və azərbaycanlıları çox maraqsız etmişdi. İndi pul qurtarır, Azərbaycan yenidən maraqlı olmağa başlayacaq,” – deyir Seymur Baycan və siqaretin kötüyünü zibil qabına atır.

TİFLİSİN NAMƏLUM SƏMTİNDƏ – adı sirr qalsın – kirayə tutduğu evin mətbəxində Seymur Baycan tavada qızarmış, yağlı bir toyuq budunu qabağına çəkib nahar edir. Ətini, dərisini yedikcə sümüklərini də səliqə ilə yanındakı kiçik boşqaba qoyur.

“Bilirsən, biz nə qədər fərqli qalmağa çalışsaq da, sağlam düşüncəmizi qorumağa cəhd etsək də, ölkədəki ümumi atmosfer istər-istəməz bizə də təsir edir,” – Seymur deyir. – “Özün də bilmədən bir də baxırsan ki, həmin abu havaya düşmüsən.”

Nəbatat bağındakı gəzintimizdən düz altı ay keçib. Tiflisin qarlı və soyuq qışını isti və quraq yayı əvəz edib. Günorta çöldən qaçıb içəridə kondisionerin altında gizlənməkdən başqa əlac yoxdur.

“Mən elə özüm, hələ guya israfçılığa qarşı yazılar yazırdım, ölkəyə gələn neft pullarından faydalanan təbəqədən deyildim, amma mən də hər dəfə Tiflisə gələndə gürcü dostlarımı yığıb onlara yaxşı qonaqlıq verirdim, məsələn. Deyirdim ki, axı necə ola bilər, mən bura gələndə, hər dəfə siz əlinizi cibinizə atan deyilsiz ki!”

“Bir də…” – Seymur burada bir az uzun pauza verir, – “bir də fikirləşirdim ki, gürcülərin kasıb olmağı onların öz günahıdır. Onlar da istəsəydilər, çox rahatlıqla varlı ola bilərdilər…”

CÜMƏ MƏSCİDİNİN YANINDAN düz Sioni kilsəsinə kimi Seymur susur, susur, birdən partlayır. Fiziki olaraq Maydanın və Şardenin dolanbac küçələrində gəzişsək də, söhbətimiz – daha doğrusu mənim monoloqum Althusser-Macherey-Eagleton prospektində yüksək sürətlə hərəkət edir.

“Axı sən hansı ölkədə yaşayırsan?! Bəyəm bizdə belə inkişaf etmiş ədəbiyyat, ədəbiyyat sənayesi, köklü ədəbi tənqid var ki, hələ sən ideoloji aparat söhbəti də edirsən?” – Seymur bir balaca əsəbiləşib deyəsən.

“Bir yaşadığın ölkəyə bax da!” – ardınca da xalq dilində bir alqış-qarğış, evin tikilsin, yoxsa ay allahsız, belə bir şey.

Köhnə Leselidze, təzə adı ilə Kote Abxazi küçəsinə çıxırıq. Deyəsən bu küçənin centrifikasiyadan əvvəlki halını son dəfə görürəm.

“Sənin dediyindən ‘dünyanı masonlar idarə edir’ söhbətinə bircə addım qalır…”

Althusser-Macherey-Eagleton prospektində bax beləcə radara düşürəm.

TBİLİSİ ƏDƏBİYYAT FESTİVALI hər il ölkənin yaradıcı adamlarını bir araya gətirir. Bir sıra tanınmış əcnəbi yazıçıları da qonaq qismində dəvət edirlər. Seymur Tbilisidə yaşadığı üçün hər il bu festivalda fəal iştirak edir. Bir dəfə isə Dmitri Bıkov ilə birlikdə festivalın əsas məruzəçilərindən biri olub.

“Festivalda iştirak edən gənc gürcü yazıçılarının bioqrafiyasını oxuyuram, CV-lərinə baxıram, dəhşətə gəlirəm,” – Seymur deyir, – “Hərəsinin ən azı iki-üç kitabı xarici ölkələrdə dərc olunub, xarici ölkələrin müxtəlif ədəbiyyat proqramlarında iştirak ediblər [yəni xaricdə rezident yazıçı olublar], az qala hər birinin ədəbiyyatla, incəsənətlə əlaqəli sahədə xaricdə magistratura təhsili var. Hamısı ingilis dilində sərbəst danışır, üstəlik bir çoxu alman və fransız dillərini də bilir.”

Seymur ayaqlarını altına yığıb yumşaq kürsüdə oturub. Birdən sağ əlinin barmaqlarını qatlayıb dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“Yaxşı, tutaq ki, sabah Bakıda da belə bir festival keçirmək istədik, bu potensialda gənc yazıçıları haradan tapacağıq? Hər şey cəhənnəmə, bəs xaricdən gələn əcnəbi yazıçılarla ingilis, alman, fransız dillərində müasir ədəbiyyatdan, incəsənətdən, bu sahələrdəki son təmayüllərdən söhbət etməyə adam tapa bilərikmi?”

Bir anlıq başa düşməyə cəhd edirəm, görəsən ritorik sualdır, yoxsa həqiqətən də sualdır.

“Yenə Anargilin dəstəsi rus dilinin hesabına post-sovet yazıçılarını bir təhər yola verəcək, bəs cavanlar?” – Seymur yenə dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“ƏSLİNDƏ TİFLİS MİFİNİ biz yaratmışıq,” – Seymur deyir.

“O vaxt Ələkbər, mən, bir neçə dost gəlmişdik Tiflisə. Yaxşı yedik, içdik, gəzdik, əyləndik. Qayıdandan sonra da hamımız bir ağızdan başladıq Tiflisi tərifləməyə. Özü də Saakaşvili təzə gəlmişdi, islahatlar keçirirdi, rüşvəti yığışdırmışdı, polisi təmizləmişdi. Demokratiya söhbətləri gedirdi. Bizim ölkədə də məlum məsələ. Dedik bir az qaza basaq, həm də camaata görk olsun.”

“Sonra bu beynəlxalq təşkilatlar tədbirlərini Tiflisə salırdılar. Qarabağ münaqişəsinə görə Bakı və Yerevan avtomatik kənarda qalır, burada da Tiflisin bəxti gətirib. Yığırdılar cavan uşaqları, gətirirdilər Tiflisə. Yolpulunu verirdilər, qalmağa yer verirdilər, yeməyini, içməyini verirdilər, bu cavanlara nə qalır? Axşam çıxsınlar, getsinlər pablara, kafe-restoranlara, pivə ucuz, çaxır ucuz, hər şey ucuz. Bu da bir tərəfdən rol oynadı.”

Gəzə-gəzə Nəbatat bağındakı şəlaləyə çatırıq. Yuxarıda əcaib-qəraib bir villa gözə dəyir. Səhv etmirəmsə, Gürcüstanın yeni qeyri-rəsmi rəhbəri İvanişvilinin iqamətgahıdır.

“Yoxsa Tiflisdə qeyri-adi nə var? Bildiyin post-sovet şəhəridir, bizdən kasıb, bər-bəzəksiz. Yəni buranın dəyəri əslində başqa şeydədir. Onu da heç kəsə izah etmək olmur, gərək dastan açasan, lap əvvəldən başlayasan.”

“Əslində nə Tiflisə heyran olanlar, nə də Tiflisi söyənlər buranı düzgün başa düşməyib,” – Seymur bir balaca qurdalanıb kürsüdə yerini rahatlayır.

DAS DORF HOLLYWOOD ist entworfen nach den vorstellungen die man hierorts vom himmel hat. Hollivud kəndi burada yaşayan insanların Cənnət haqqında təsəvvürünə uyğun salınıb, yazırdı Bertold Brext.

Bu yerlərin insanları belə bir nəticəyə gəlib ki, Allah
Cənnət və Cəhənnəmi yaradarkən
iki ayrı məkan yaratmağı lazım bilməyib,
ancaq bir məkanla kifayətlənib – Cənnətlə. Və bu məkan
uğursuzlar, yoxsullar üçün
həm də Cəhənnəmdir.

Seymurun “Tiflisi heç kim düzgün başa düşməyib” sözləri ağlımda Tbilisi-Borjomi elektrik qatarını canlandırır. Tbilisi Dəmiryol Vağzalında sərnişinlərlə bərabər səyyar satıcılar da qatara minir. Hər birinin çox da böyük olmayan əl yükü var. İçində sərin su, günəbaxan tumu, kiçik xaçapuri və digər bişmişlər, kartof çipsləri və qarğıdalı şişirtməsi.

Burada səyyar satıcılar əksərən təqaüdə çıxmış qoca qadınlardır. Onların arasında Tamara diqqətimi daha çox çəkir. Yaşı 70-i haqlayıb, amma daha çox da ola bilər. Digər satıcılar kimi kobud deyil, xeyli mədəni tipi var. Bəlkə də keçmişdə müəllimə olub. Ayağında yəqin ki bir problem var, çətinliklə yeriyir. Üç saat boyu, Qoridən sonrakı Aqara stansiyasında düşənə qədər Tamara bir ayağını sürüyə-sürüyə qatar boyu o tərəfə, bu tərəfə gedir. Satdığı malların üstünə də 30-40 tetri əlavə edir, bizim pulla havayı.

Son səyyar satıcı əsasən yerlilərin istifadə etdiyi Borjomi dəmiryol stansiyasında düşür, turistlər isə sonuncu stansiyaya – Borjomi Parki stansiyasına gedir.

“BİZ BAKURİANİDƏ DANIŞMIŞIQ,” – olduqca gözəl geyimdə iki nəfər yaşlı gürcü xanımdan biri deyir, – “qatar yarı yolda saxlayacaq, orada qədim bir kilsə var, ziyarətə gedirik. Təklif edirik siz də bizə qoşulasız.”

Əslində təklif yox, bəlkə də ultimatumdur. Məni də deyəsən ukraynalıya bənzədiblər, ən azı elə zənn ediblər ki, xristianam. Razılaşmamaq imkanım yoxdur.

Qatar tərk edilmiş Daba stansiyasına çatmamış, meşənin içində saxlayır. Qatardan birbaşa yerə atlayırıq. Bütün vaqon – iki gürcü xanım, mən və bir rus turist Müqəddəs Georgi kilsəsinə ziyarətə gedirik. Gürcü xanımlar ağır və sabit qədəmlərlə dağın döşü ilə kilsəyə doğru qalxır, bələdçilik edir. Gürcü ədəbiyyatı ilə bir balaca tanış olanlar yaşlı gürcü knyaginyası stereotipini yaxşı bilirlər. İndi mənim özümü əziyyətə salıb bu xanımların əsilzadə davranışını təsvir etməyimə ehtiyac yoxdur.

Kilsəni isə təsvir edə bilərəm. Dağın oyuğundan çıxan bulağın üzərində 1333-cü ildə tikilib. Dağların qoynunda, meşənin içində, yollardan kənarda olduğu üçün bütün işğalçı müharibələrdən sağ çıxıb, demək olar ki, toxunulmaz qalıb. Mən də pravoslav qonşulara qoşulub şam yandırıram, Borjomdakı dindar ev sahibəm üçün. Çalışıram özümü ələ verməyim, kilsədən çıxandan sonra xristian olmadığımı deyərəm.

“YENİ HEKAYƏLƏR YAZIRAM,” – Seymur deyir, – “Çox ağır hekayələr. Ona görə ovqata girməyə çalışıram. Belə də ki, oxuyuram, yazıram, çıxıram parka, gəzirəm.”

“Yazdıqlarım rus dilinə tərcümə olunduqdan, Azərbaycandan kənara çıxdıqdan sonra mən bildim ki, oxucu necə olur, oxucu rəyi necə olur. Bu yaxınlarda bir belaruslu jurnalist məndən müsahibə almışdı. O müsahibəyə gələn reaksiyanı gördüm, dəhşətə gəldim. Heç mənim bir yazıma Azərbaycandan o miqyasda, o səviyyədə reaksiya gəlmir.”

“Ona görə də, sizə məsləhətim, yazanda çalışın həm də dünyanı nəzərinizdə saxlayın, ancaq yerli oxucularla kifayətlənməyin. Çünki Azərbaycanda Oxucu yoxdur,” – Seymur deyir və içində Saracişvili brendisi olan qədəhdən bir qurtum alır.

Pikris Qora
30 iyun–1 iyul, 2017

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

2016-cı ilin yaxşı nəşrləri — II hissə

2016-da nəşr olunan bəzi yaxşı kitablar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, amma o zaman ancaq yarım ili və dörd kitabı əhatə edə bilmişdim. İndi, 2016-nı rahatlıqla başa vurandan sonra həmin ilin yaxşı nəşrləri haqqında daha ətraflı yazmaq olar.

Qeyd edim ki, 2016-da “Qanun” və “TEAS Press” kimi böyük nəşriyyatlar da maraqlı kitablar nəşr etməyə davam ediblər. Həmin nəşriyyatların öz reklam və marketinq fəaliyyətləri kifayət qədər yüksək səviyyədə təşkil olunduğu üçün, onların kitabları barəsində danışmaq arabanın beşinci təkəri rolunu könüllü şəkildə öz üstünə götürmək olardı. Ona görə də bu yazıda ancaq kiçik və şəxsi təşəbbüslərlə ortaya çıxan nəşrləri əhatə etməyə çalışacağam.

Fanzinlər: “Monk”, “Yoldaş fanzin”, “Elmi spektr”

Monk

“Monk” (oktyabr, noyabr və dekabr nömrələri, 2016)

Şəksiz ki, 2016-nın əlamətdar hadisələrindən biri kimi nəhayət bizdə də fanzinlərin peyda olmasını hesab edə bilərik. Fanzin ingiliscədən tərcümədə azarkeşlər, tərəfdaşlar, fanatlar tərəfindən buraxılan məxsusi mövzu ətrafında həvəskar jurnal mənası verir. Peşəkar jurnal daha ciddi fəaliyyət, zəhmət və resurs tələb etdiyi halda, fanzin ciddi maliyyə vəsaiti olmadan və həvəskarların entuziazmı sayəsində ərsəyə gəlir, sadə üsullarla dərc olunur (bəzən heç kağızda çap olunmur). Fanzin jurnala nisbətən daha çevikdir, həcmi də kiçikdir.

2016-da Azərbaycanda üç diqqətəlayiq fanzin nəşr olunmağa başlayıb. Sol yönlü, amma daha çox ədəbiyyat və incəsənət mövzularını əhatə edən “Monk”, yenə sol, amma bu dəfə klassik siyasi sol, marksist ideoloji spektrdən “Yoldaş fanzin” və sırf elmi mövzulardan yazan, ən sərt akademizmə iddialı olan “Elmi spektr” (onları fanzin kateqoriyasına aid etdiyim üçün sonuncular məndən inciyə bilərlər, çünki özlərini elmi jurnal olaraq tərif edirlər).

Bu fanzinlər yeni gələn nəslin tribunasıdır, onları nəşr edənlər indiyə qədər mövcud olan digər platformalardan şüurlu şəkildə imtina edərək özlərinin platformasını yaratmaq istəyirlər. Çünki köhnə platformalar yeni gələn gənclərin tələblərini və potensialını tam başa düşmür, onların istəklərinə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər çevik deyil – yeni dövr yeni vasitələr tələb edir. Hər üç nəşri izləməyi şiddətli şəkildə tövsiyə edirəm.

Rişard Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi)Səhər Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol)

Şahənşah

R. Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi, 2016)

İran mövzusu bizim üçün hər zaman maraqlı, sirli və cəlbedici qalmaqda davam edir. 2016-da müasir İran tarixinin açar hadisələrindən biri – İran İslam inqilabı haqqında Azərbaycanda iki yaxşı kitab nəşr olunub. Keçmiş siyasi məhbus Rəşadət Axundovun həbsxanada tərcümə etdiyi polşalı jurnalist Rişard Kapuşinskinin “Şahənşah” əsəri Məhəmməd Rza şahın devrilməsi və İranda İslam inqilabı haqqında kifayət qədər ətraflı və artıq klassika sayılacaq bir kitabdır. Kapuşinskinin bu bədii-sənədli kitabı müasir İran və İslam inqilabı haqqında stereotiplərdən kənar düşünmək, hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün hədsiz qiymətli mənbə hesab oluna bilər.

Kapuşinskinin kitabının nəşrini vacib edən başqa bir amil isə Fərəh Pəhləvinin xatirələrinin bizdə hələ 2007-ci ildə nəşr olunmasıdır. Fərəh Pəhləvi İranda ancien regime-in ən ali nümayəndələrindən biri olub və təbii ki, İran tarixinə və İslam inqilabına sarayın pəncərələrindən baxıb. Kapuşinskinin dəyəri isə ondadır ki, o, inqilabi hadisələr vaxtı İranda əcnəbi jurnalist kimi çalışıb, küçə və meydanlarda, xalqın arasında olub, hadisələrin düz mərkəzindən tarixə şahidlik edib. Əgər azərbaycandilli oxucu son 10 il ərzində İran İslam inqilabına yalnız bir rakursdan – devrilənlərin nəzər nöqtəsindən baxa bilirdisə, bundan sonra hər iki baxış bucağından ümumi mənzərəni görə biləcək. Yeri gəlmişkən, naşirlər bildirib ki, kitabın satışından gələn bütün gəlir siyasi məhbusların ehtiyaclarına sərf olunacaq.

cakaranda

S. Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol, 2016)

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi tarixi nöqtədə təhkiyəni iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani dövr alır. Yenə keçmiş siyasi məhbus Xədicə İsmayılın yenə də həbsxanada tərcümə etdiyi “Cakaranda ağacının uşaqları” romanı İslam inqilabından sonra İranda baş verən hadisələrin bir növ bədii təsviridir. Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülm edənlərə çevrilməsi, əzilənlərin onları əzənlərə bənzəməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını yeməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında kifayət qədər inandırıcı formada qələmə alınıb. Səhər Delicaninin hər iki valideyni İslam respublikasının həbsxanalarından keçib, yazıçı özü bədnam Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb, “Cakaranda ağacının uşaqları” da həbsdə yatan keçmiş inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsaslanır.

“Cakaranda ağacının uşaqları” Xədicə İsmayılın ikinci tərcümə təcrübəsidir. Bundan öncə o, əfqan-amerikan yazıçısı Xalid Hüseyninin “Çərpələng uçuran” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi və onun tərcüməsi oxucular və ədəbiyyatçılar tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdi. Xədicə İsmayıl ikinci romanını həbsxanada tərcümə etməsinə baxmayaraq, tərcümə işinə kifayət qədər ciddi yanaşmanı saxlaya bilib.

Seymur Baycan, Gecikmiş hekayələr (Alatoran)

Foto: Azadlıq Radiosu

Foto: Azadlıq Radiosu

Bizim yaxşı tanıdığımıza əmin olduğumuz Seymur Baycan oxucuların qarşısına bu dəfə maraqlı və gözlənilməz eksperimentlə çıxır. (Demək ki hələ də Seymuru yaxşı tanımırıq.) “Gecikmiş hekayələr”də Sovet Azərbaycanının ədəbiyyatı və sosialist realizmi Seymurun qələmindən keçərək yeni interpretasiya alır – Seymur 70 illik dövrün ədəbi materialını recycle prosesindən keçirərək onu bizə yeni forma və məzmunda təqdim etməyi çox yaxşı bacarıb. Sorokinin sosialist realizmi ilə eksperimentlərini xatırladan bu hekayələr bizim ədəbiyyatımızda həm bir ilk olmaqla yanaşı, həm də 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq alatorançıların “ədəbiyyatın başına açdığı oyunların” üzvi davamıdır. Hər yeni şey unudulmuş köhnədir deyimini bu hekayələrə tam rahatlıqla aid etmək olar, amma Seymur da öz istedadının gücü sayəsində bu yeni-köhnə ilə sizi qətiyyən yormayacaq, əksinə, üfüqünüzü açacaq. Seymurun öz təbiri ilə desək, oxuyun, oxutdurun!

13892236_1204093656307499_811343684890153336_n

W. Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi, 2016)

Will Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi)

Ər-arvad Will və Ariel Durant-ların 11 cildlik “Sivilizasiyanın tarixçəsi” seriyası dünyada artıq klassika sayılır və Qərb sivilizasiyasının tarixi haqqında ən yaxşı nəşrlərdən hesab edilir. Keçən il Nərmin yayın evi Durantların irsindən kiçik bir hissəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr edib. “Mədəniyyətin təməlləri” adı altında çıxan kitab sivilizasiyalar tarixinə giriş üçün çox yaxşı mənbədir. Sadəcə bir məsələ var ki, Durantların bu adda kitabı yoxdur, Azərbaycan dilinə nəşr olunan hissə isə “Bizim Şərq mirasımız” adlanan birinci cildin giriş hissəsidir. Əlbəttə, 11 cildlik böyük bir seriyanın tərcüməsi hədsiz insan və maliyyə resursu, müstəsna tarixi erudisiya və tükənməz motivasiya tələb edərdi. Amma yaxşı olardı ki, tərcümə və nəşr ilə məşğul olan qrup oxucuları çaşdırmamaq üçün kitabda bu mətnin mənbəyini dəqiqliklə göstərərdi.

Digər bir iradım isə kitabın “Yalçın İslamzadənin tövsiyəsi ilə çap olunmasının” xüsusi vurğulanmasıdır. Əgər Yalçın bəy kitabın naşiri, tərcüməçisi, redaktoru, elmi məsləhətçisi və ya sponsoru olubsa, bu məsələ dəqiq göstərilməli idi. Yoxsa onun işi sadəcə tövsiyə ilə məhdudlaşıbsa, bunu xüsusi qeyd etməyin nə mənası var idi? İstənilən halda, tərcüməçi və naşirləri bu dəyərli nəşrə görə təbrik etməyə dəyər.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Son yarım ilin yaxşı kitabları

Yeni çıxan kitablar haqqında daha tənqidi rəylər yazmadığım üçün (ümumiyyətlə, tənqidin daşını atmışam), gərək bundan sonra ancaq yaxşı şeylərdən yazım. Bu dəfə son yarım ildə çapdan çıxan yaxşı kitablar haqqında yazacam.

bs

Foto: BaşlaKitab

Platon, Dialoqlar (BaşlaKitab, 2016)

Bu ilin yaxşı kitablarından biri başlaçıların təzəlikcə buraxdığı Platonun dialoqlarıdır. Adətən başlaçıların kitablarının keyfiyyəti neftin birjada qiyməti kimi kəskin oynayır. İndiyə kimi onlar Tolstoyun etiraflarını bərbad tərcümədə, Zamyatinin “Biz” əsərini isə nəfis tərcümədə nəşr ediblər. Başlaçıların kitabları arasında Howard Zinn-in Amerika tarixi haqqında kult kitabı ilə yanaşı dövrümüzün şeyx nəsrullahlarından Caner Taslamanın psevdo-elmi cızma-qarası da var. Bu dəfə başlaçıların daha yaxşı seçim eləməsinə sevinməmək olmur.

Sokratın son günlərini əhatə edən dörd dialoq (Evtifron, Apologiya, Kriton, Fedon) ilk dəfə tam formada və yaxşı tərcümədə azərbaycanca nəşr olunur. Doğrudur, tərcümə qədim yunan dilindən yox, yeni yunan dilindəndir (çünki bizdə qədim yunancadan iri mətnləri sərbəst və qənaətbəxş tərcümə edə biləcək mütəxəssislər hələ meydana çıxmayıb). Bir də dialoqların sıralamasında bağışlanmaz səhv buraxılıb – birinci gəlməli olan Evtifron nədənsə üçüncü sıraya düşüb və kitab Apologiya ilə başlayır. Hazırlıqsız oxucu dialoqları kitabdakı ardıcıllıqla oxusa, bir balaca çaş-baş qala bilər. Amma başlaçıların və tərcüməçi Səid Əliyevin bu təşəbbüsü birmənalı olaraq alqışlanmalıdır.

Əslində belə kitabları Elmlər Akademiyası kimi ciddi qurumlar çoxdan nəşr etməli idilər, başlaçılar kimi həvəskar qruplar yox. Amma nə edə bilərik? Akademiyanın Fəlsəfə institutu siyasi anekdota dönmüş ölkədə bu iş ancaq və ancaq həvəskarların öhdəsinə düşür. Belə çətin vəzifələri Platonu tərcümə edərkən, mətnə özbaşına şəkildə “müsəlman” sözü salan fəlsəfə elmləri namizədi, dosent Arif Tağıyev kimi “peşəkar” tərcüməçilərin ümidinə də qoymaq olmaz.

seym

Foto: Alatoran

Seymur Baycan, Fərqanə (Alatoran, 2016)

Seymur tükənib. Seymur təkrarlanır. Seymur köhnəlib. Bu haqsız iradları tez-tez eşidirik. Amma hər şeyə rəğmən, Seymur yenə də ictimai mübarizənin ön cəbhəsindədir. Cəmiyyətdə militarist əhval-ruhiyyənin, savaş alverçiliyinin, qəhrəmanlıq kultunun sürətlə artdığı bir zamanda Seymurun çapdan çıxan “Fərqanə” kitabı gerçəkliyin əslində necə acı olduğuna dair vahiməli xatırlatmadır.

Kitab iki uzun hekayədən ibarətdir, “Fərqanə” və “Adsız itin qayıdışı”. İkinci hekayə müəllifin uşaqlıq illəri haqqında xatirəsindən bəhs edir. “Fərqanə” hekayəsi isə Qarabağ müharibəsi illərində cəbhə və cəbhəyanı ərazilərdə həyatı ən xırda detallarına qədər olduqca realist təsvir edir. Seymurun hekayəsində müharibə şan-şöhrət gətirən, ildırımsürətli və qələbəyə aparan hadisə deyil, Seymurun təsvir etdiyi müharibə insanların gündəlik həyatı ilə simbioz yaradan, artıq heç bir təəccüb doğurmayan hadisədir. Evə gələndə çörək almaq kimi.

Seymur sanki oxucunun əlindən tutub onu müharibə tamaşasının pərdə arxasına aparır, aktyorların və texniki heyətin kulisdəki acı həyatını bütün çılpaqlığı ilə göstərir. Romantikanın harada bitdiyini, gerçəkliyin harada başladığını nişan verir. Seymurun hekayəsində, elə həyatda da olduğu kimi, müharibə dibsiz bir bataqlıqdır, oraya düşənlərin hamısı çapalayır.

Sun Tzu yazırdı ki, müharibənin bütün zərərini sona qədər dərk etməyən insan, müharibənin bütün xeyrini də sona qədər dərk etməyəcək. Müharibə Paradox Interactive-in dəbdə olan son kompyuter oyunu deyil. Müharibə iki üzü olan medaldır. Çox az insan bunu Seymur Baycan kimi gözəl başa düşür və həm də deyir.

tumblr_inline_o7ow4gbN3w1rmr85e_500

Foto: Türkan Hüseynova

Xaqani Hass, Minor (Kitab klubu, 2016)

Bu il həm də öz təbiri ilə desək, “poéte, écrivain, penseur” Xaqani Hassın yeni – üçüncü kitabı “Minor” çapdan çıxıb. Bundan öncəki kitabları (“Böyüməyə prolegomena” və “Gül və Panoptikon”) ilə bu yeni kitab arasında xeyli fasilə var, “əslindǝ kitabın çapı çox gecikdi”. Ona görə də Xaqani Hassın yeni şeirlərini səbirsizliklə gözləyənlər nəhayət ki sevinəcəklər – həqiqətən də, kitabın satışa çıxmasından təxminən bir həftə sonra onu almaq istəyəndə bəzi dükanlarda artıq bitmişdi, çətinliklə tapdım.

Xaqani Hassın şeirləri həmişə digər müasir şairlərin yazdıqlarından kəskin fərqlənib. Həm də təkcə mainstream şairlərdən (Səməd Vurğun–Ramiz Rövşən xətti) yox, həm də vaxtilə kifayət qədər səs-küy salan anti-mainstream şairlərdən də (Həmid Herisçi–Aqşin Yenisey xətti) xeyli fərqlənib. Xaqani Hassın öz spesifik oxucuları var, amma “Minor” kitabı da Azərbaycan üçün xeyli eksperimental əsərdir – üz qabığından məzmununa kimi. Bu tərz şeirləri sevməyənlər üçün də “Minor”, buradakı şeirlər, əhval-ruhiyyə maraqlı gələ bilər. Simfonik orkestrin nizamlı, tanış ifasından bezərək sinkopa üçün darıxanlar mütləq oxusunlar. Çünki, “Minor” oxunası kitabdır; “Minor” – 40 yaşın 40 şeiridir:

“qırılmış budağın gözündə ölüm son deyil
bilməzdim budaq olanadək qollarım
kölgəsi qırx yaş uzunluğunda və lal”

1463574954513445046573c61aacec35

Foto: Alatoran

Həmid Piriyev, Şanapipik haqqında mahnı (Alatoran, 2016)

Bu ilin maraqlı kitablarından biri də gənc yazar Həmid Piriyevin debütü saya biləcəyimiz “Şanapipik haqqında mahnı” kitabıdır. Yazar özü eyniadlı əsərini “miniatür roman” adlandırsa da, əslində qarşımızda klassik novella (köhnə dillə desək, povest) görürük. Kitabda adı çəkilən əsərlə yanaşı daha üç qısa hekayə də var.

Həmidin mövzusu bər-bəzəkli, və bir az da süni şəhər mərkəzindən kənarda, gözdən-qulaqdan iraq məhəllə və qəsəbələrdə (“kənddə”) yaşayan adi insanların adidən də adi həyatlarıdır. Ümumiyyətlə, nə üçün və nəyə görə yaşadıqlarının fərqinə varmayan insanlar öz gündəlik həyatlarını bəzən rutin, bəzən həyəcanlı anları ilə birlikdə sakit, xudmani şəkildə yola verirlər. Heç bir məna kəsb etməyən, bütün ali ideallardan yoxsul həyat onları öz cənginə alıb harasa aparır. Onlar söhbət edir, gəzir, oturur, yatır, uğursuz eşq macərasına can atır, pivə içirlər. Bu insanların öləndə baş daşına yaşadığı illəri yazmağa ehtiyac qalmayacaq, çünki onlar heç yaşamayıb (klişeyə görə üzr istəyirəm, ağlıma orijinal heç nə gəlmədi).

Bir dəfə bunu demişəm, bir də deyim – Həmid sanki yazıçıdan daha çox fotoqrafdır (pis mənada). Əlinə alır foto-kameranı, gedib nəyinsə şəklini çəkir və bizə göstərir. Həmidin yazılarında hadisə yoxdur, elə ancaq həyatdan lövhələrdir, foto-albom kimi. Doğrudur, elə fotoqraflar var ki, foto ilə də hekayə danışa bilirlər. Amma Həmiddə hekayə danışmaq hələ ki alınmır, sadəcə fotonu çəkib qoyur alboma. Həmid bu dillə, bu qələmlə yaxşı hekayələr danışa bilərdi, amma təəssüf ki şəkil çəkir. Yəqin yeni başlayan yazarın yaradıcılıq təcrübəsizliyindən qaynaqlanan haldır, zamanla aradan qalxacaq. “Şanapipik haqqında mahnı”ya isə indidən qulaq asmağa dəyər.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Seymur Baycan və əcinnələr

Oxucular bağışlasın, Facebook-da olmadığım üçün Seymur Baycan və Bəxtiyar Vahabzadə söhbətindən çox gec xəbər tutmuşam. Özünə hörmət etməyən mətbuatı da bir qayda olaraq oxumadığım üçün Şeytan TV-də Seymur Baycan əleyhinə getmiş bu riyakar və saxtakar yazını da gec görmüş oluram – o da sırf təsadüf nəticəsində. Əslində bu cızma-qaraya gülüb keçmək olardı, amma bu açıq-aşkar cəfəngiyyatın psevdo-intellektual mantiyaya bürünərək qəliz mətləblərdən bixəbər oxuculara təqdim olunması çox təhlükəlidir deyə, icazə verin mən də mövzuya bir neçə dərkənar qoyum.

İlk öncə bu yazı niyə riyakar və saxtakardır? Ona görə ki, bu yazının yeganə varlıq səbəbi (raison d’être) Seymur Baycanın Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsidir. Yazıda adları və əsərlərinin adları, nəşriyyatları və nəşr illəri və az qala İstanbul universitetinin kitabxanasında kataloq nömrələri keçən Kantlar, Zəkəriyyalar, Sandellər, Teylorlar və sair şlyapalı ingilislər hamısı bəhanədir, bəhanə! Müəllif əsəbiləşib ki, Seymur Baycan niyə axı Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib? Ona görə də bu sicilliməni guppuldadıb. Bir az da böyür-başına diskurs, ontologiya, kauzalistika, epistemologiya, post-strukturalizm, liberalizm, avaralizm, mağaralizm tipində ağıllı sözlər də qatıb ki, eqosunu tətmin eləsin. Baxın, mən fəlsəfi terminlər lüğətini (Tarixi-Nadir) yarısına qədər oxumuşam.

Seymur Baycan Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib. İlahi, necə böyük fəlakət! Quel dommage! Quelle catastrophe! Quel cauchemar! Dünya birliyi bu ədalətsizliyə hələ də dözür! Bunu eşidən biri (səhv etmirəmsə böyük idealist, vətənsevər, humanist şair Bəxtiyar Vahabzadənin kürəkəni) deyib ki, mən indi qocalmışam, yoxsa gedib özüm Seymuru tapıb döyərdim, ona görə də gənclər, sizə çağırış edirəm, gedin o babını, moltanını tapın döyün! Bir başqası da (bizim İstanbul universitetinin doktorantı) fikirləşib ki, mən basa-basa Badikubədən Qənstəntiniyyəyə elm dalınca gəlmişəm, ayıbdır, gedib adam döyməyim yaxşı çıxmaz, ən yaxşısı götürüm bu kitabı çırpım Seymurun başına.

Əgər bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb Facebook-da status yazsaydı — “Seymur, istedadsız özünsən, axı sən kimsən Bəxtiyar Vahabzadəyə istedadsız deyirsən? Səni tutub ortadan cıraram!” — çox səmimi, təqdirəlayiq, hörmətəlayiq davranardı. Biz də deyərdik “chapeau!” və alqışlayardıq. İnsan gərək özünü həmişə adekvat ifadə eləsin. Nə ifrata varmasın, nə də təfritə qaçmasın. Fəzilət miyanadır. Rumi demiş, ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol.

Yoxsa bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb yazanda ki, liberalizm Kantdan başlayır, onda özünü də hörmətdən salır, oxuduğu doktoranturanı da, universiteti də. Hələ kommunitar filosofların liberalizmə yönəlik tənqidlərini az qala liberalizmin inkarı və çöküşü kimi qələmə verməsi, üstəlik bu qəbahətinə Sandel və Teyloru da cinayət ortağı eləməsi lap biabırçılıqdır.

Gəlin burada bizim istanbullu doktorant dostumuza qısa likbez verək. Maykl Sandelin Harvarddakı “Justice” kursunu qiyabi (distance) olaraq 81% qiymətlə bitirən biri kimi bu işdə könüllü olmağa hazıram.

Əvvələn, bizim istanbullu doktorant dostumuz gərək bir özü üçün aydınlaşdırsın ki, öz cızma-qarasında hansı liberalizmdən danışır? Fukuyamanın, Zakarianın məhdud “siyasi liberalizm”indən, yoxsa kommunitar filosofların debata çıxdığı “comprehensive” liberalizmdən? Yəni onun üçün liberalizm nədir? Siyasi nəzəriyyəmi? Əxlaq fəlsəfəsimi? Yoxsa neoliberalların “hər şeyi çap, tala, yağmala” doktrinasımı? Fərqini bilmirsə, bir ayıb. Fərqini bilirsə, yazının ortasında Zəkəriyyanın eşşəyindən Rawls-un at arabasına hoppanmağı başqa bir ayıb.

Saniyən, kommunitar filosofların liberalizm üzərinə tənqidlərini dostumuz niyə liberalizmin çöküşü, sonu, batil inanc olması kimi yozur ki? (Özü də hansı liberalizmin?) Bu fizika deyil ki, təzə kəşf köhnə kəşfi arxivə göndərsin. Bu, fəlsəfi debatdır və bu fəlsəfi debat heç də bizim dostumuzun implisit şəkildə müdafiə etməyə çalışdığı azərbaycanlıların “milli-mənəvi dəyərlər”inin təntənəsi demək deyil.

Salisən, axı bu liberalizm filan söhbətinin Seymura, ən əsası da Bəxtiyar Vahabzadəyə nə dəxli var? Heç hənanın yeridir, vətəndaş? Seymurun Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsini gətirib liberalizmə, Kanta, kommunitar-liberal söhbətinə bağlamaq üçün hansı fantasmaqorik təxəyyülün sahibi olmaq lazımdır? Deyəsən İstanbulda təzə ot peyda olub (ya da tabletka, dəqiq bilmirəm) Bakıya hələ gəlib çatmayıb sorağı.

Seymuru şəxsən tanıyıram, aşağı-yuxarı normal münasibətimiz var, imkan düşəndə çay, kofe arxasında oturub söhbət etmişliyimiz də var. Seymurun cavanlığında bir qədər modernist dəliqanlılığı olsa da adam indi bildiyimiz moralistdir. Şəxsi qəsri də olsaydı, lap olardı Michel de Montaigne. Mənim də Seymura bir tanış kimi ən böyük tənqidim həmişə bu olub.

Amma Seymur heç vaxt qəliz siyasi-fəlsəfi-elmi terminlər aparatı ilə də spekulyasiya etməyib. Onun yazısında diskurs, epistemologiya, ontologiya, strukturalizm filan kimi gəlişigözəl sözlər görməzsiz. Yazmır da adam belə şeylər, yazmır. Bir dəfə də özü mənə deyib — verbatim sitat verirəm — “Mən bu mövzuda heç nə demirəm və yazmıram, çünki burada yeni bir şey demək üçün kifayət qədər məlumatlı olmadığımı düşünürəm. Yalandan niyə durum o ağıllı sözləri sağa-sola işlədim ki?”

İndi mən də sizə sual verim, əziz dostumuz, İstanbul universitetinin doktorantı Bayram bəy, bu ağıllı sözləri sağa-sola baxmadan niyə havaya fırladırsız ki? Axı bu diskursun epistemoloji tutarlılığı yoxdur! (Gördünüz, bu sözləri mən də havaya fırlada bilərəm, özü də çox seksi çıxır, yox?)

Seymur kimdir? Ədəbiyyatçı, yazıçı, yazar, publisist. Lap olsun ədəbi şarlatan. Ədəbiyyat aləmində hər şey nisbidir. Ədəbiyyat nədir sualı da, istedad nədir sualı da, hamısı cavabsız suallardır. Sabah Şekspiri də zibil qabına atmaq potensialı var bu sferada. Siz də durub Bəxtiyar Vahabzadə davası edirsiniz.

Hələ 1912-də şairlər Burlyuk, Kryuçyonıx, Mayakovski və Xlebnikov futuristlərin məşhur manifestində yazırdılar ki, Tolstoyu, Dostoyevskini, Puşkini müasirlik gəmisindən dənizə tullamaq lazımdır. 1924-də sürrealistlər özlərinin ilk manifestində yazırdılar ki, ən sadə sürrealist hərəkət revolverlərlə silahlanıb küçəyə çıxmaq və yorulana kimi kütləyə atəş açmaqdır. İndi (2016-da!!!) Seymur Baycan sadəcə və sadəcə Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib, bunların çestinə toxunub, ölkədə qiyamətin əlamətləri zühur edib!

Eh, siz hələ nə qədər yol gəlməlisiz, nə qədər böyüməlisiz, nə qədər dərə-təpə aşmalısız, nə qədər başınız daşdan-daşa dəyməlidir, nə qədər kitab oxumalısız, nə qədər maariflənməlisiz ki, söhbətlərə arif olasız. Heyhat.

3 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Namiq Hüseynli: “Ölkədə ədəbiyyat böhran keçirir”

namiq01

Namiq Hüseynli

Azad Yazarlar Ocağının sədri, yazar və tərcüməçi Namiq Hüseynli ilə müsahibə.

ƏN: Namiq, bu günlərdə Azad Yazarlar Ocağında (AYO) növbəti sədr seçkiləri oldu. Səni yenidən, ikinci müddətə AYO sədri seçdilər. AYO eyni şəxsi təkrar-təkrar sədr seçdiyi üçün Yazıçılar Birliyini həmişə kəskin tənqid edir, indi isə özü səni ikinci müddətə sədr seçir. Bunu necə şərh edərdin? AYO tarixində əvvəl də belə hallar olubmu?

NH: Əli, bundan öncə Azad Yazarlar Ocağında onun qurucularından Rasim Qaracanın bir neçə il ard-arda sədrlik etdiyi dövr məlumdur. Rasim Qaraca bir müddət sonra könüllü olaraq sədrliyi tərk edib, üzvlər arasından hər il yeni sədrin seçilməsi ənənəsini gətirdi.

İndi Azərbaycan ədəbi mühiti 37-ci illərdən sonra öz tarixində ən böyük böhranını yaşayır və bu böhran AYO-dan da yan keçməyib. Çiyin-çiyinə sovetdənqalma “qırmızı intelligensiyaya” qarşı mübarizə apardığımız dostlarımızın bəziləri zamanla ruhdan düşüb hökümət mətbuatına keçdilər və elə həmin qocaların vəziyyətinə düşdülər, senzora, məmura, məddaha çevrildilər. Ən dəyərli və vicdanlı üzvlərimizin bir qismi ölkədəki repressiv əhval-ruhiyyəyə etiraz olaraq mühacirətə getdilər. Ədəbiyyatımızdakı bütün bu böhranlar AYO üzvü Rafiq Tağının öldürülməsi ilə başladı. Belə mürəkkəb dövrdə bu təşkilatın qorunub saxlanılması çox vacibdir və əksər AYO-çular bu işin öhdəsindən ən yaxşı mənim gələcəyimə inanırlar.

Bundan öncəki dəfə də, elə bu dəfə də AYO-dakı seçkilərdə xüsusi canfəşanlıqla sədr seçilməyə can atmamışam. AYO-da sədrlik xeyli dərəcədə simvolik postdur, burda tam bərabərhüquqluluq və müstəqillik abu-havası var, sədrin yeganə işi — birliyi, bütövlüyü, prinsipləri qorumaq, üzvləri hər cür çətin vəziyyətdə müdafiə etməkdir.

Bizim seçkilər AYB-dəkindən fərqli olaraq alternativlərlə, şəffaflıq və söz azadlığı çərçivəsində keçirildi. Rasim Qaraca və Seymur Baycanın da namizədliyi irəli sürülmüşdü, amma iki səs çoxluğu ilə mən yenidən sədr seçildim. AYB-də isə, özün də bildiyin kimi, yüzlərlə yazarı, nüfuzlu xarici qonaqları, hökümət nümayəndələrini bir yerə toplayıb bir nəfərin namizədliyi ilə absurd, səviyyəsiz bir seçki keçirdilər. O seçkilər o qədər misilsiz ibtidailik idi ki, heç onun haqda danışmağa belə dəyməz.

ƏN: Əgər deyirsənsə ki, azad yazarların bəziləri xaricə gedib, bəziləri susub, bəziləri də hökumətyönlü mediaya keçib, bəlkə onda AYO özünü buraxmalı idi?

NH: İndiyədək bu təkliflə çıxış edən hökümətyönlü yazarlar və hətta bəzi AYO üzvləri də olub. AYO Sovet Yazıçılar İttifaqının davamı olan AYB-yə alternativ olaraq yaradılıb və mövcud olduğu dövrdə ədəbi mühitin və həm də mətbuatın, söz azadlığının inkişafı üçün böyük işlər görüb. AYB-nin birdən-birə cəmiyyət içində hörmətli, sözünün çəkisi olan təşkilatdan, nüfuzsuz və siyasətin oyuncağına çevrilmiş qurum olmasını açıb cəmiyyətə göstərmək AYO-nun xidmətidir. AYO Azərbaycanın hələ də Türkmənistana, Şimali Koreyaya çevrilməməsinin səbəblərindən biridir. Ən əsası isə, Seymur Baycan, Günel Mövlud, Azad Yaşar kimi şəxslərin prinsipiallığı ilə AYO hələ də ayaqda qalıb. İndiki durğunluq dövründə AYO-nun tarix səhnəsindən silinməsi mədəni elitanı daha da bədbinləşdirə bilər. Əgər ölkədə azca mədəni canlanma, liberal mühit yaransa AYO kimi bir təşkilata çox ehtiyac duyulacaq. Buna görə də özümüzü yaxşı günlər üçün saxlamalıyıq.

ƏN: AYO səni ikinci dəfə sədr kimi görmək istəyibsə, özü də belə ağır bir zamanda, deməli sənin fəaliyyətindən həm də razıdır. Sən sədr olduğun son bir il ərzində AYO hansı işləri görüb, hansı uğurlara imza atıb?

NH: Mənim sədrliyimin elə ilk günlərindən hökümətyönlü ədəbiyyat saytlarında AYO əleyhinə qaralama kompaniyası başladılmışdı. Məqsəd öz saytlarını AYO-nun köməyi ilə reklam etmək, həm də hansısa hökümət yazarlarına yaltaqlanmaq idi. Lakin, bu cəhdlərin qarşısı alındı. Gördüyünüz kimi, onlar geri addım atmağa məcbur oldular. Bundan əlavə AYO üzvlərinə qarşı hökümətyönlü mətbuatda tətbiq olunan istənilən senzura faktına çox kəskin reaksiya vermişəm. Müstəqil mövqeyi ilə tanınan Əkrəm Əylisli, Məmməd İsmayıl kimi görkəmli yazarlarımız zamanla AYO-nun, müstəqil ədəbi gəncliyin mövqelərini müdafiə edən bəyanatlar verdilər, böyük yazıçı Çingiz Hüseynov və bir çox başqaları müstəqil yazarlara, gənclərə qarşı AYB tərəfindən aparılan ayrı-seçkiliyə, alternativsiz seçkilərə etiraz əlaməti olaraq AYB-dən istefa verdilər. AYB üzvləri qurultay dönəmində seçkilərdə öz fikirlərini ortaya qoymadıqları üçün AYO-nun məşhur “Qeyrətiniz olsun” bəyanatı ilə qınandı. Ötüb keçən bir il ərzində müstəqil ədəbi fikrin dəstəklənməsi üçün daha bir ədəbi sayt yaratdıq. Bundan əlavə hər birimiz çalışdığımız mətbu orqanlarda müstəqil fikrin qorunması, senzura olmaması üçün əlimizdən gələni edirik.

ƏN: Bəs AYO-nun qarşıdan gələn il üçün planları nədir? Yoxsa hadisələri öz axarına buraxmısız?

NH: Ölkədə ədəbiyyat böhran keçirir. Bəlkə biz indi bunu dərk edə bilmirik, amma cəmiyyətin bütün mədəni elitası depressiyadadır. Ölkəni tərk etmək hətta ən iradəli ictimai şəxslər üçün də yeganə çıxış yolu kimi görünür. Belə durumda plan qurmaq, ədəbiyyatı irəliyə doğru aparmaq bizdən fantastik nikbinlik tələb edir. İndiyədək olduğu kimi yenə də müstəqil ədəbi fikri, müstəqil ictimai şəxsiyyət nümunəsini qoruyub saxlamağa çalışacağıq.

ƏN: Bir ara AYO-ya kütləvi şəkildə gənc üzvlər qoşulurdu. Son zamanlar isə yeni üzvlərin qəbulu sanki dayanıb, həm də yeni üzvlərinizin fəallığı o qədər gözə dəymir. Sizə irad tuturdular ki, o gənclərin bəziləri heç yazar da deyil. Bununla bağlı nə deyə bilərsən?

NH: İndi də AYO-ya qoşulmaq istəyən gənclər var. Özü də bəs qədərdir. Amma iş orasındadır ki, gənclər çox vaxt bizim üzvlüyümüzdən hökümətyönlü saytlara işə düzəlmək üçün tramplin kimi istifadə edirlər. İndi hökümətyönlü medianın başında dayanan, özləri də əksərən keçmişdə müxalifətçi olan şəxslər AYO üzvü olan istənilən adamı öz saytlarına gətirmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Bundan sonra isə o adamların sürətlə gözdən salınması, istedadının sovrulması, banallaşması başlayır. Çox da keçmişə getməyək, Aqşin Yeniseyin 1937.az saytına redaktor gələndən sonrakı kədərli taleyini xatırlayaq. Ya da 1937.az saytına toplanılmış gənc AYO-çuların necə aldadılıb işə gətirildiyi və qısa bir müddət sonra işdən qovulduğunu da misal gətirim. Bu cür mənfi halların yaşanmaması üçün artıq təşkilatımıza qəbul ediləcək istənilən üzvlə bağlı çoxlu götür-qoy edəcəyik, məsləhətləşmələr aparacağıq.

Mənim dövrümdə AYO-ya qəbul olunan iki gənc Rüfət Əhmədzadə və Həmid Piriyev kifayət qədər istedadlı gənclərdir, Rüfət artıq özünü yazar və şair kimi təsdiqləyib, Həmid isə təsdiqləməkdədir. Ədəbiyyatla zövq üçün məşğul olub, bir müddət sonra ruhdan düşən adamlar isə özləri yoxa çıxırlar, başqa məşğuliyyət tapırlar.

ƏN: AYO üzvü Əli Əkbərin bu yaxınlarda İsveçrədə almanca yeni romanı nəşr olunub. Seymur Baycanın “Quqark” romanı da rusca nəşr edilib, mən bildiyimə görə təkrar nəşri hazırlanır. Bunu AYO-nun dünyaya açılması kimi qiymətləndirmək olar?

NH: Xeyr, belə pafoslu bir fikir işlətməzdim. Məncə bu uğurları adlarını çəkdiyin yoldaşların öz ayaqlarına yazmaq lazımdır. Son romanındakı və köşələrindəki ikibaşlı fikirlərini heç bəyənməsəm də, Əli Əkbəri kifayət qədər istedadlı və özünü təsdiqləməkdə həddsiz iddialı bir yazar hesab edirəm. Düşünürəm ki, hal-hazırki AYO üzvləri arasında ən çox dünyəvi uğuru o vəd edir. Axır ki, o anlayıb ki, azərbaycan dilində, Azərbaycan kimi ölkədə yazıb kitab buraxmağın indilik heç bir mənası yoxdur. Bu cəmiyyət Həmid Herisçi kimi intellektual bir adamı təlxəyə çeviribsə, deməli burda yazarlara heç bir özünüifadə şansı tanınmır. Seymur Baycana gəlincə isə onun da bu ölkəni tərk edib Avropa yazarına çevrilməsini çox istərdim.

ƏN: Bir qədər də səndən danışaq. Həm dostlar, həm bədxahlar sənin haqqında danışarkən adətən “tərcüməçi Namiq Hüseynli” ifadəsini işlədirlər, yazarların qurumuna bir tərcüməçinin sədrlik etməyini irad tutanlar da olur. Ümumiyyətlə, bu səndə hansısa narahatlıq doğurmur ki?

NH: Xeyr, bundan heç narahat olduğum yadıma gəlmir. İş orasındadır ki, mən ədəbiyyatla maraqlananda, ilk hekayələrimi yazıb çap etdirəndə, ədəbi mühitimizdə dəhşətli bir səviyyəsizlik, savadsızlıq müşahidə edirdim. Yazarların çoxu rus klassiklərindən və Sovet dövründə Natiq Səfərovun, Əkrəm Əylislinin dünya ədəbiyyatından çevirdiyi bir-iki yaxşı əsəri oxumaqdan başqa heç bir ədəbi savada malik deyildilər. Hərə bir roman yazıb, oxucusuz bir ölkədə özünü mühüm yazar kimi hiss edə bilirdi. İndi də o vəziyyət qismən qalmaqdadır. O zamanlar düşündüm ki, indi eqo vaxtı deyil, roman yazıb, kitab buraxıb, yalançı şöhrət qazanıb, gənc qızlarla eşq yaşamaq əvəzinə oturub müasir dünya ədəbi estetikasını azərbaycan oxucusuna çatdırmaq üçün çalışmaq lazımdır. Məqsədim bu ölkədə ədəbi zövqü yüksəldəcək, ədəbiyyatsevərlərin sayını artıracaq, həm də diletant yazarları ədəbi mühitdən silib atacaq işlər görməkdir. Qismən də olsa o hədəflərə çatmışam. On il öncə olduğu kimi indi də elə düşünürəm ki, bədii tərcüməçilik hələ də cəmiyyətin mədəni səviyyəsi üçün çox önəmli peşədir. İndi ədəbiyyatımıza necə bir bünövrə qoysaq, gələcək ədəbiyyatımız onun üzərində inkişaf edəcək.

Söhbətləşdi: Əli Novruzov.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan

Yaradıcı insanların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı?

12901175479473892326

Emil Zolyanın Dreyfus işiylə bağlı Fransa prezidentinə açıq məktubu

Əslində bu sualda qüsur var. Sualın düzgün forması belə olmalıdır: Vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? O cümlədən yaradıcı əməklə məşğul olan vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? Bu suala “yox” demək – Aristoteldən üzü bəri böyük bir intellektual ənənənin üstündən xətt çəkməkdir.

Azərbaycanda bu sual tez-tez qalxır. Demokratik və alternativ qüvvələr ziyalı hesab etdikləri şəxslərdən siyasi-ictimai məsələlərlə bağlı mövqe qoymasını tələb edirlər. Anardan, Vaqif Səmədoğludan, Alim Qasımovdan, hətta bəzən olur ki, bu siyahıda Tünzalə və İlkin Həsənini də görənlər olur. Hər dəfə də bütün bu cəhdlər fiaskoya uğrayır. Ziyalının ictimai mövqeyi ilə bağlı gözləntilərsə bitmir.

Ən maraqlısı da odur ki, müxalifətdən olan siyasi liderlər və ümumiyyətlə, siyasətə iddiası olanlar çox zaman tələbkar alternativ düşərgənin yox, məhz “bu qədər ucadan susan ziyalıların” tərəfini tutur. Bu da ictimaiyyəti qıcıqlandırır. Məsələn, Seymur Baycanın müxalifət liderlərinə olan ən böyük tənqidi onların hələ də Anar və digərlərini müdafiə etməsidir.

Mənim anladığım qədər, Azərbaycan siyasətində indiyədək bu məsələyə üç yanaşma irəli sürülüb. Birincisi, İsa Qəmbər və digər köhnə nəsil siyasətçilərin mövqeyidir ki, təxminən belə icmal etmək olar: Anar və digərləri zamanında – 80-lərdə və 90-ların əvvəlində çox böyük xidmətlər göstərib, ölkənin müstəqilliyi və Qarabağ problemi kimi məsələlərdə prinsipial mövqe ortaya qoyub. Bir növ borclarından çıxıblar. İndi isə qocalıblar, gərək onlardan əl çəkək, lazımından artıq olanını istəməyək, qoy həyatlarını rahat başa vursunlar.

İkinci mövqeni bu yaxınlarda özü də ziyalı olan Cəmil Həsənli səsləndirdi və böyük ajiotaj doğurdu. Onu da təxmini icmal etsək, Cəmil müəllim deyir ki, mən Rüstəmin küyünə gedib bu zibilə düşmüşəm, görürəm necə çətindir bu xaçı daşımaq, heç düşmənimə arzulamaram, ona görə də qoy o biri ziyalılar başlarını aşağı salıb işlərini görsünlər, ya da rahat Əzrayılı gözləsinlər. Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtaran kimi, bu qoca və xəstə halında Vaqif Səmədoğlunu da dartıb Milli Şuraya gətirməyin mənası yoxdur.

Üçüncü mövqeni isə Erkin Qədirli səsləndirib. “Vətəndaş mövqeyini” ümumiyyətlə mənasız ifadə adlandıran Erkin deyib ki, yaradıcı insanlar öz aləmlərindədir, bizim həmin aləmə girişimiz yoxdur. Ona görə də yazıçı və başqa yaradıcı insanları rahat buraxmaq, onları siyasətə gətirməmək, onlardan siyasi mövqe gözləməmək lazımdır. “Baharın 17 anı” filminin birinci seriyasında faşist həbsxanasında olan ziyalını dindirən Ştirlitsin çıxışını az qala sözbəsöz təkrar edən Erkin sonda maraqlı nəticəyə gəlir:

Rusiyadan qurtulmaq istəyirsinizsə, rus kimi düşünməkdən əl çəkməlisiniz. Yazıçı və başqa yaradıcı insanlardan vətəndaş mövqeyi, siyasi düşüncə tələb etmək və ya gözləmək doğru deyil. Rus ədəbiyyatının, rus nihilizmin[in] və rus solun[un] təsiri altından çıxın.

“Vətəndaş mövqeyi” niyə mənasız ifadə olur? Və niyə ziyalının vətəndaş mövqeyi sərgiləməsi rus ədəbiyyatının, rus nihilizminin və rus solunun təsiri altında olmaq olur ki?

Məgər Viktor Hüqo “Səfillər” romanını, Emil Zolya Fransa prezidentinə “Mən ittiham edirəm!” adlı açıq məktubunu yazanda, Con Stüart Mill qadın hüquqlarını tələb edəndə, Şandor Petefi Budapeşt barrikadalarında vuruşanda, Henri Toro quldarlığa, Remark və Brext faşizmə qarşı çıxanda, ixtisasca dilçi alim Noam Çomski ABŞ xarici siyasətini tənqid edəndə “rus nihilizminin” təsiri altınamı düşmüşdülər?

İndi siz deyin, nihilism nədir? Şair Şandor Petefinin Budapeşt barrikadalarında mütləqiyyətlə vuruşması, yoxsa Milli Şuranın icazəli mitinqində iki sözü məntiqi ardıcıllıqla deyə bilməyən siyasətçi Erkinin “vətəndaş mövqeyini” inkar etməsi?

Aristotel və vətəndaş mövqeyi

Erkinin böyük çılğınlıqla inkar etdiyi “vətəndaş mövqeyi” Aristoteldən üzü bəri gələn böyük bir intellektual ənənədir. İki min ildən çox yaşı var. Vətəndaş mövqeyi elə qüvvətli məfhumdur ki, Facebook-da kimisə blok etmək kimi sadə üsulla onu yoxa çıxarmaq mümkün deyil.

Aristotel insanı bitkilər və heyvanlarla müqayisə edərək belə qənaətə gəlirdi ki, bitkilər də yaşayır, heyvanlar da yeyib-içir, ona görə insanın sadəcə yaşaması və sadəcə yeyib-içməsi onun məqsədi ola bilməz. İnsanın daha ali məqsədi var və bu məqsəd öz təyinatını dövlətdə tapır. İnsan yalnız dövlətdə yaşayaraq və ictimai-siyasi münasibətlərə girərək insan ola bilər. Müasir dillə desək, yəni insan gərək dövlətdə vətəndaş olsun və vətəndaş mövqeyinə sahib olsun. Dövlətdən kənarda yaşayanlar isə insan ola bilməzlər. Onlar ya allahdır, ya da vəhşi heyvandan fərqləri yoxdur. Çünki insan by definition lap əvvəldən “siyasi heyvandır”.

Nahaq yerə qədim yunanlar siyasətlə maraqlanmayan vətəndaşlara “idiot” demirdilər və bu söz də müasir dildə öz neqativ konnotasiyasını nahaqdan qazanmayıb.

Aristotelin vətəndaşlıq və müasir dildə, vətəndaş mövqeyi anlayışı da havadan yaranmayıb. O, böyük filosofun xoşbəxtlik anlayışına əsaslanır. Aristotelə görə xoşbəxtlik ən böyük nemətdir və bu nemətə çatmağın ən böyük yolu da məhz vətəndaş mövqeyinə sahib olmaqdır.

Çox təəssüf ki, azərbaycanlıların xoşbəxtlik anlayışı hələ Aristoteldən öncəki mənasında qalıb. Adından da göründüyü kimi, xoşbəxt olmaq üçün adamın gərək bəxti xoş ola. Yaxşı bəxtin varsa, deməli xoşbəxtsən. Aristotel isə hesab edirdi ki, insan xoşbəxt olmaq üçün fəzilətlərə sahib olub o fəzilətlərə uyğun da hərəkət etməlidir. Yoxsa “xoşbəxtlik kimi ən böyük və ən gözəl neməti təsadüfün ümidinə buraxmaq axmaqlıq olardı”(Ar. EN 1099b24). Ən ali fəzilətlər isə o fəzilətlərdir ki, ictimai-siyasi həyatda iştirak etməyə, insanın ictimai-siyasi münasibətlərə girməsinə imkan yaradır.

Beləliklə, insan öz ən ali məqsədini reallaşdırmaq və ən ali nemətə – xoşbəxtliyə nail olmaq üçün ən ali fəzilətlərini işə salıb ən ali insan cəmiyyətində – dövlətdə ən ali fəaliyyətlə – ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmalıdır.

(Burada bir qeyd çıxaraq deyim ki, Aristotelə görə daha ali fəaliyyət var – dünyanı seyrə dalmaq və düşünmək, bu isə ancaq tək-tük rast gəlinən böyük filosofların işidir.)

Nahaqdan deyil ki, hələ Aristoteldən xeyli əvvəl, Afina üçün yeni qanunlar yazarkən Solon vətəndaş müharibəsi zamanı vətəndaşların mütləq iki tərəfdən birinə qoşulmasını məcburi etmişdi. Perikl isə öz məşhur “dəfn nitqində” Afina dövlətinin böyüklüyün göstərmək üçün deyirdi:

Burada hər bir fərd təkcə öz işləri ilə yox, həm də dövlətin işləri ilə maraqlanır: hətta daha çox öz şəxsi işləri ilə məşğul olanlar da ümumi siyasət haqqında ətraflı məlumata sahibdirlər – bu da bizim xüsusiyyətimizdir: biz, siyasətlə maraqlanmayan şəxs haqqında demirik ki, o, ancaq öz işlərilə məşğuldur, biz deyirik ki, onun ümumiyyətlə burada heç bir işi yoxdur!

Və yaxud da Afinada 30 tiranın hakimiyyəti zamanı Sokrata əmr ediləndə ki, məşhur demokrat Salaminli Leonu tutub edam üçün hökumətə təhvil versin, Sokrat “ədalətsiz və günah iş” görmək istəmədiyi üçün hökumətin əmrinə itaətsizlik göstərmişdi.

Əlbəttə, “yunanlar demokratiyanı yekəbaşlığından yaradıb” deyən Erkin Qədirli üçün sağ avtoritarizm, sağ meylli diktatura və ya siyasi səhnənin sərt tədbirlərlə təmizlənməsi daha düzgün yol kimi görünə bilər, amma tarix Afina siyasi səhnəsini sərt tədbirlərlə təmizləyən və 1,500 məşhur demokratı edam edən 30 tiranın yox, Sokratın tərəfindədir.

(Yunanların yekəbaşlığının demokratiyanı necə məhv etdiyinin şahidi olmaq üçün təkcə Fukididin möhtəşəm “Peloponnes müharibəsi”ni oxumaq kifayətdir.)

Bir daha rus qafası haqqında

İndi burada Lokkdan, Hobbsdan, Monteskyödən, Volterdən, Russodan, Kantdan, Robert Dahldan uzun-uzadı sitatlar çəkməklə davam etməyin mənası yoxdur. Kiçik bloq yazısında bunların hamısını əhatə etmək də mümkün deyil. Sadəcə, onu qeyd etmək lazımdır ki, demokratik dövlətin bütün müasir siyasi nəzəriyyələri “məlumatlı vətəndaşların” (informed citizenry) fəaliyyətinin vacibliyini nə dərəcədə vurğulayır.

Vətəndaş sadəcə beş ildə bir dəfə səs verməklə kifayənlənməli deyil. Buna müasir nəzəriyyədə “seçki avtoritarizmi” deyirlər. İnsan o qədər mükəmməl varlıq deyil ki, başqa insanları idarə etməyi ona kor-koranə tapşırsınlar.  Buna görə də vətəndaşlar dövlətin siyasəti, eləcə də iqtisadi, sosial və mədəni həyat və yeniliklər barədə daim məlumatlı olmalı və öz aktiv fəaliyyətləri vasitəsilə hökuməti daima nəzarətdə saxlamalıdır. Vətəndaşların, xüsusən də onların qaymağı olan ziyalıların aktiv vətəndaş mövqeyi olmasa, demokratik nəzarət mexanizmləri işləməsə, bütün yollar əvvəl-axır Mosula aparacaq.

Bəs bilirsinizmi əsl rus qafası nədir? 30-cu illərdə Sovet İttifaqında bərqərar olmuş ziyalı məfhumunu müdafiə etmək. Ziyalılar öz peşələrinə uyğun “sexlərdə” birləşsinlər, məsələn, yazıçılar – Yazıçılar İttifaqında, başlarını aşağı salıb “öz aləmlərində yaşasınlar”, bir də hərdən hökumətə lazım olanda, ayağa qalxıb Əlcəzairdə fransız imperializminə, Vyetnamda isə ABŞ imperializminə qarşı odlu-alovlu poemalar yazsınlar. Ayrı vaxt da nə qədər istəyirlərsə, öz doğulduqları kolxozları tərifləsinlər, dövlət də onların işinə qarışmasın.

Məgər Faşist İtaliyası yaradıcı insanları fil dişindən qüllələrə həbs etməmişdimi? Ey Eucenio Montale, qapıl öz xəyal dünyana, bir-iki simvolist şeirini yaz, biz isə parlamenti qovaq və onun binasını rəşadətli əsgərlərimiz üçün kazarmaya çevirək!

Atalar yaxşı deyib, hər oxuyan Covanni Centile olmaz.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan

Günel Mövludun yeni şəkillər kitabı haqqında bir neçə söz

b1aa55134d8ec8e34e72194789ccaa1aBu yaxınlarda xanım yazarlarımızdan birinin cilalı kağıza olan sevgisini qeyd etmişdim, amma alatorançı Günel Mövludun cilalı kağıza sevgisi sən demə daha hədsiz imiş.

Hətta o dərəcədə ki, Günel xanım 31 şeir və 3 məqalənin yer aldığı 106 səhifəlik “Axşamçağına cavab” kitabını başdan ayağa “qlyantsevıy” kağızda çap edib.

YerAltı nəşriyyatının buraxdığı kitabda “anderqraundun” heç izi-tozu da yoxdur. Seymur Baycanın ön sözü, Gündüz Ağayevin üz qabığı, Abbas Atilayın fotoları da kitabı xilas edə bilməyib. Hətta kitab Günel Mövludun şeirlər kitabından daha çox Abbas Atilayın şəkillər kitabı kimi yadda qalır. Kitabı əlinə alan yoldaşlar Günelin şeirlərindən daha çox Abbasın fotolarından təsirlənirlər.

Kifayət qədər baha qiymətə, yeni ədəbiyyata iddiası olan kitab bizi yaxşı mənada heç təəccübləndirmir. Şrift və tərtibatın bərbadlığı bir yana, şeirlər özləri yenilikçi insanı məyus edir.

Kitabdakı şeirlərin əksəriyyəti köhnə şeirlərdir. Yeni şeirlərin isə daha fundamental problemi var. Günel xanım ilin, günün bu çağında, o boyda Alatoran inqilabından sonra yenidən klassik formaya – qoşma-gəraylı janrına qayıdıb. Şeirləri oxuduqca qarşımızda Borçalı elindən yenicə gəlmiş, əlində telli saz xanım aşıq canlanır – özü də sanki hansısa eloğlunun kiçik oğlunun kiçik toyunda.

Biz elə bilirdik ki, Günel Mövlud Tbilisiyə, azad Gürcüstanın modernist, demokratik mühitinə köçüb, sən demə, Günel xanım Borçalı elinə, Tiflis aşıqlarının yaradıcı abu-havasına ezamiyyətə gedibmiş.

3 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan