Erkin Qədirli Etiket Arxivləri:

Liberal eksperimentin sonu

Kəfən

Sadəcə ağ kəfən. Başqa heç nə.

Sözün düzü, bu mövzuya heç girmək istəməzdim, amma Nicat Qarayevin REAL haqqında fundamental tənqidini liberal-solçu diskussiyası kimi pərdələyib, onun haqlı iradlarına “solçu qərəzi” deyib sudan (daha doğrusu, bataqlıqdan) çıxmaq cəhdlərini görəndə xeyli təəssüfləndim.

Zaur Qurbanlı da söhbətə qoşulub yazır ki, REAL liberal təşkilatdır, hətta klassik liberal təşkilatdır (İlahi, Pərvərdigara, sən keç günahımızdan), sadəcə xalq o qədər avamdır ki, realçılar öz fikirlərini insanlara çatdırmaq üçün populist şüarlara əl atırlar. Təbii ki, Nicat da bir solçu kimi bunu bəyənmir.

Həqiqətən də Nicat solçudur, əlavə edim – sosial-demokratdır. Amma siz o bir olan Allahın eşqinə, REAL nə vaxtdan liberal, hətta klassik liberal oldu? Siçan zəhəri, sağ avtoritarizm, siyasi səhnəni sərt tədbirlərlə təmizləmək, millətçilik və Milli Lider (almanca Führer), Azərbaycanın dağlarında yaşayan insanları Kür-Araz ovalığına köçürüb assimilyasiya etmək – bu təkliflər və ideyalarla yaşayan adamlar necə liberal ola bilər axı? Hansı liberal köpək oğlu durub deyər ki, bizə sağ avtoritar keçid hökuməti və onun başında avtoritar milli lider lazımdır? Biz ümumiyyətlə sizinlə eyni planetin adamlarıyıqmı?

Əlbəttə, tənqidə cavab vermək çox normal haldır, tənqidi qəbul etməyib mübahisə etmək də gözəl şeydir, ancaq bu ölkədə görüləsi ən absurd işlərdən biri də REAL-ı “klassik liberal” adlandırıb “solun qərəzli tənqidlərindən” qorumaqdır. XXI əsrdə avtoritar, millətçi Milli Lider tələb edən kimsə heç vaxt liberal ola bilməz. Elmi ədəbiyyatda REAL kimi kreaturaların öz təbii adı var – SAĞ İRTİCA. Bununla da söhbət bitir.

Mən də ki liberalam, bilirsiniz. Ola bilər ki, əslindən. Amma klassik liberal olmadığım üçün üzr istəyib bir az da özünütənqidə keçim. İcazə verirsinizsə.

Ümumiyyətlə, bütün baş verənlərdən sonra Azərbaycanda “liberallar” gərək utanıb yerin dibinə girsinlər. Ən yaxşısı isə başlarını aşağı salıb gedib öz “liberal” və neoliberal (dırnaqsız) ideyalarını təcrübədə sınaqdan keçirsinlər, biznes filan qursunlar. Görək bu “azərbaycanlılar alverçi millətdir” hipotezası real həyatda öz empirik sübutlarını tapırmı? Bir görək özfəaliyyətləri nədən ibarətdir? “Alverçi millətin” avanqardı olan alverçi “liberallar” qaz vurub qazan doldura biləcəkmi, yoxsa elə ancaq liberalizmin prinsipləri ilə alveri bacarırmışlar? Siçan zəhərini Lee Kuan Yew-nun qırxı çıxmamış kəfəninə büküb intellektual fahişəlik etmək asandır, bəs Bakının ətraf rayonlarında bir mürdəşirxana açıb işlətmək necə, bacararlarmı?

Xanımlar və cənablar, sizə bir liberal kimi deyim: Azərbaycanda liberal eksperiment başa çatdı. Süquta uğradı. Hay-hayı da getdi, vay-vayı da. Bu “sağ avtoritarizm” deyib duran cənabları da liberal zənn edib illüziyalara qapılmayın. Çox təəssüf ki, bizim liberalların böyük əksəriyyəti öz qara instinktlərinə qalib gələ bilmədilər; emosiyaların, stereotiplərin, populizmin, savadsızlığın, təkəbbürün, içiboş bütlərin güdazına getdilər. Necə deyərlər, bizim dağlara da nəhayət qar yağdı. Tək-tük liberal qalıbsa da, onlar da ancaq güzgüdə həmsöhbət tapır.

Azərbaycanda baş qaldıran bu sağ irticadan qurtuluş yolu isə yalnız Soldan keçir. Yox, demirəm ki, Sol gələcək, zülm bitəcək. Sadəcə bu dəqiqə Azərbaycanda yeganə proqressiv alternativ kimi qalan ideya – sağlam, Sovet keçmişini tənqid etməkdən çəkinməyən və bəşəri ideallara hələ də xəyanət etməyən Soldur. (Yəni nə Sovet keçmişindən nostalgiyaya qapılıb orqazm yaşayan “solçular”, nə də “türk solu”nun yarım-yapalaq yazar-qrafoman kopyaları bu yazını tələsik paylaşıb sevinməsinlər.)

Siz isə, hörmətli “liberal” xanımlar və cənablar, əgər bu perspektivdən narahat olursunuzsa, günahı ən birinci özünüzdə axtarın. Viskidən, araqdan gillədib “sağ avtoritarizm”, “siçan zəhəri”, “alverçi millət” kimi xam xülyalarla gərək vaxtında az jonqlyorluq edərdiniz. Jonqlyorluğa başladınızsa, kloun olmağa cəmi bir addım qalır – elə ki sirkdə tamaşaçılar sizə güldülər, tamam. Mission accomplished.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Qara ləkə

xocali-abidesi1

Bakıda Xocalı abidəsi (Modern.az)

Məlun “siçan zəhəri” söhbətindən düz bir il ötür. İcazə verin bir qədər uzaqdan başlayım, amma bu dəfə qısa kəsəcəm. Artıq bir dəfə uzan-uzadı yazmışam.

Bu yaxınlarda ABŞ Senatının xüsusi komitəsi Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin terrorçulara işgəncə verməsi ilə bağlı hesabatını təqdim edirdi. ABŞ üçün olduqca həyati və milli təhlükəsizlik məsələsi olsa da, senatın həmin iclası canlı yayımlanırdı. (Bu arada, ABŞ Konqresində ən xırda tədbir də İnternetdə canlı yayımlanır, amma Milli Məclisin ancaq plenar iclasından ancaq 5 dəqiqə göstərirlər televiziyada, o da yalan-palan.)

Komitənin artıq keçmiş sədri Diana Faynstayn hesabatı təqdim edərkən çox maraqlı bir ifadə işlətdi. Dedi ki, bu terrorçulara işgəncə verilməsi bizim üzərimizdə qara ləkədir, biz bu qara ləkəni heç zaman təmizləyə bilməyəcəyik. Amma qoy hamı görsün ki, ABŞ özündə güc tapdı, qalxıb öz günahlarını etiraf elədi. Və bunlar bir də heç zaman təkrarlanmalıdır. Qoy bu, bizə dərs olsun.

Axıra yaxın bir respublikaçı senatora söz verdilər (işgəncə praktikası respublikaçı Buşun vaxtında qəbul edilmişdi). Həmin respublikaçı senator da çox maraqlı çıxış etdi. Dedi ki, mən başa düşürəm, bu işgəncə praktikasını qəbul edən və tətbiq edənlərin yaxşı niyyəti olub, Amerikanı terrordan qorumaq. Bəlkə bu praktika Amerikanı terror hallarından da qoruyub. Ancaq biz terrorçulara işgəncə verməklə yanlış hərəkət etmişik, öz ideallarımıza xəyanət etmişik, nəticələrinə baxmayaraq bunlar baş verməməli idi. Və bunlar bir də heç zaman təkrarlanmamalıdır.

(Bütün sitatları yaddaşımdan təkrarlayıram)

İndi burada ABŞ haqqında uzun panegirika açmaq istəmirəm, düşmənləri kimi, yaltaqları da çoxdur. Ancaq ABŞ siyasətində bir məqama diqqət çəkim. ABŞ və onun siyasətçiləri dəhşətli səhvlər buraxırlar (bütün dövlətlər və siyasətçilər kimi), amma əksər dövlətlər və siyasətçilərdən fərqli olaraq zaman-zaman özündə güc tapıb günahlarını etiraf edirlər. Və qəbul edirlər ki, bu günahlar onların üzərində yuyulmayan qara ləkədir. Bu ləkələr insanlıq mövcud olduqca göz önündə duracaq və onlara dərs olacaq.

Məhz buna görə də Bakıda “Amerika dinləmələri” keçirib pafosla “ABŞ-da quldarlıq olub” bəyanatlarının təsiri mənfi birə bərabərdir. Onsuz da bizim rəiyyətin belə şeylər vecinə deyil, amerikanlarda isə maksimum xəfif təbəssüm doğurur. Bəli, ABŞ-da XIX əsrin ortalarına kimi quldarlıq olub, amma ABŞ bütün tarixi boyu ən qanlı müharibəni də quldarlığın ləğvi uğrunda aparıb. Bakıda hər hansı iqtidar nümayəndəsinin “ABŞ-da quldarlıq olub” bəyanatına amerikanlar hələ 1865-də cavab veriblər, 600 min şəhid və başdan-başa dağıdılmış 11 cənub ştatı qismində.

Əlbəttə, özünü qüsursuz hesab edən, haradasa günah etməsi ehtimalını heç yaxına buraxmayan, etiraf və üzrxahlıq mədəniyyəti olmayan Azərbaycan siyasətçiləri və “siyasətçiləri” belə əhəmiyyətli nüansları anlamaz. İstər iqtidarlı, istər müxalifətli. Müqəddəs Kitabda deyildiyi kimi, onların gözləri, qulaqları və qəlbləri möhürlənib.

Ona görə də hamısı kostyumlarında saysız-hesabsız qara ləkələr gəzib dolaşır, amma heç biri bu qara ləkələri görmür və görmək də istəmir.

İndi həmin qara ləkələrdən birinin ildönümüdür. Düz bir il öncə Erkin Qədirlinin məlun “ziçan zəhəri” Sargsyanın boşqabına düşməsə də, Azərbaycanın ictimai fikrinə düşüb mühiti zəhərlədi, ictimai əxlaqa, mənəviyyata zərbə vurdu, ədalət və digər ali idealları tapdaq altına atdı, çoxlarının populizm və primitivizmdən xilas etməyə çalışdığı siyasəti yenə gətirib həmin bataqlığın ortasına tulladı.

Erkin Qədirli isə hələ də kostyumunda o yekə qara ləkə ilə gəzib-dolaşır. Bəlkə də fəhmi ilə haradasa yanlış etdiyini duyur (ümid edirəm), amma gözləri, qulaqları və qəlbi hələ də möhürlənib.

Təkrara hacət var, ona görə bir daha deyim. Xocalı qətliamı Qarabağ müharibəsinin ən ciddi hərbi cinayətidir. Yüzlərlə qadın, uşaq və digər mülki vətəndaşımız erməni silahlı birləşmələri tərəfindən fərq qoyulmadan qətlə yetirilib. Kifayət qədər sənəd-sübut var. Cinayətkar da etiraf edib. Azərbaycan bu qətliamda qurbandır. Azərbaycan həm də haqlı tərəfdir. Ona görə də Azərbaycanı haqlı ikən haqsız tərəfə çevirən bütün hərəkətlər qəti şəkildə pislənməlidir.

Bu açıq aşkar hərbi cinayətə, mülki əhalinin kütləvi qətlinə mücərrəd soyqırım adı verib özümüzü müdafiə olunmaz hala gətirmək, İrandan-Turandan şəkillər çırpışdırıb İnternetdə Xocalı adı altında paylaşmaq (gerçək şəkillər və videoçəkilişlər olduğu halda), ədalət mühakiməsi əvəzinə “qana qan”, “siçan zəhəri” çağırışları Azərbaycanın mənəvi üstünlüyünə ağır zərbədir. Bu elə ağır zərbədir ki, heç düşmən də istəsə, bizə vura bilməz. Bu zərbəni ancaq özümüz özümüzə vururuq.

Xocalıya ədalət lazımdır. Bu ədaləti başqalarından istəməzdən öncə özümüz bu ədalət üçün çalışmalıyıq və bu ədalətə nail olmağın yolu dürüstlükdən, bütövlükdən və bütün digər insan fəzilətlərindən keçir.

Erkin Qədirli və onun cümhuriyyətçiləri özlərini 1918-1920-nin cümhuriyyətçilərinin mənəvi varisi hesab edir. Amma sözdə varis olmaq kifayət etmir axı. Adı yox, idealları yaşatmaq lazımdır. Realçılar fəxrlə deyirlər ki, kitab oxumurlar, amma heç olmazsa bir dəfə açsınlar Solmaz Rüstəmova-Tohidinin araşdırmalarını, görsünlər AXC hökuməti 1918-in mart qırğınlarına cavab olaraq hansı tədbirləri görüb, hansı istintaqları aparıb, ədalət mühakiməsinə necə can atıb, ədaləti bərqərar etmək üçün hansı addımları atıb. Məgər pul və silah göndərib Dağıstanda və o zaman erməni işğalında olan Naxçıvanda üsyanlar təşkil edən hökumət istəsəydi Yerevanda daşnakların boşqabına “siçan zəhəri” atdıra bilməzdimi?

Gəlin bu suala cavabı ABŞ-ın ən mütərəqqi prezidentlərindən biri, öz dövrünü qabaqlamış Vudro Vilsonun dilindən verək:

Bilirsinizmi Azərbaycan haradadır? Bəli, bir gün Azərbaycandan bir qrup hörmətli və maraqlı cənab məni ziyarətə gəldi. Mən onların haradan gəldiyini yalnız onlar gedəndən sonra vaxt tapıb öyrənə bildim. Ancaq mən bir məsələni dərhal anladım: bu insanlar ideyalar, azadlıq, hüquq və ədalət haqqında mənim danışdığım dildə danışırdılar.

Do you know where Azerbaijan is? Well, one day there came in a very dignified and interesting group of gentlemen who were from Azerbaijan. I didn’t have time, until they were gone, to find out where they came from. But I did find this out immediately: that I was talking to men who talked the same language that I did in respect of ideas, in respect of conceptions of liberty, in respect of conceptions of right and justice.

 

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan

Yaradıcı insanların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı?

12901175479473892326

Emil Zolyanın Dreyfus işiylə bağlı Fransa prezidentinə açıq məktubu

Əslində bu sualda qüsur var. Sualın düzgün forması belə olmalıdır: Vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? O cümlədən yaradıcı əməklə məşğul olan vətəndaşların vətəndaş mövqeyi olmalıdırmı? Bu suala “yox” demək – Aristoteldən üzü bəri böyük bir intellektual ənənənin üstündən xətt çəkməkdir.

Azərbaycanda bu sual tez-tez qalxır. Demokratik və alternativ qüvvələr ziyalı hesab etdikləri şəxslərdən siyasi-ictimai məsələlərlə bağlı mövqe qoymasını tələb edirlər. Anardan, Vaqif Səmədoğludan, Alim Qasımovdan, hətta bəzən olur ki, bu siyahıda Tünzalə və İlkin Həsənini də görənlər olur. Hər dəfə də bütün bu cəhdlər fiaskoya uğrayır. Ziyalının ictimai mövqeyi ilə bağlı gözləntilərsə bitmir.

Ən maraqlısı da odur ki, müxalifətdən olan siyasi liderlər və ümumiyyətlə, siyasətə iddiası olanlar çox zaman tələbkar alternativ düşərgənin yox, məhz “bu qədər ucadan susan ziyalıların” tərəfini tutur. Bu da ictimaiyyəti qıcıqlandırır. Məsələn, Seymur Baycanın müxalifət liderlərinə olan ən böyük tənqidi onların hələ də Anar və digərlərini müdafiə etməsidir.

Mənim anladığım qədər, Azərbaycan siyasətində indiyədək bu məsələyə üç yanaşma irəli sürülüb. Birincisi, İsa Qəmbər və digər köhnə nəsil siyasətçilərin mövqeyidir ki, təxminən belə icmal etmək olar: Anar və digərləri zamanında – 80-lərdə və 90-ların əvvəlində çox böyük xidmətlər göstərib, ölkənin müstəqilliyi və Qarabağ problemi kimi məsələlərdə prinsipial mövqe ortaya qoyub. Bir növ borclarından çıxıblar. İndi isə qocalıblar, gərək onlardan əl çəkək, lazımından artıq olanını istəməyək, qoy həyatlarını rahat başa vursunlar.

İkinci mövqeni bu yaxınlarda özü də ziyalı olan Cəmil Həsənli səsləndirdi və böyük ajiotaj doğurdu. Onu da təxmini icmal etsək, Cəmil müəllim deyir ki, mən Rüstəmin küyünə gedib bu zibilə düşmüşəm, görürəm necə çətindir bu xaçı daşımaq, heç düşmənimə arzulamaram, ona görə də qoy o biri ziyalılar başlarını aşağı salıb işlərini görsünlər, ya da rahat Əzrayılı gözləsinlər. Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtaran kimi, bu qoca və xəstə halında Vaqif Səmədoğlunu da dartıb Milli Şuraya gətirməyin mənası yoxdur.

Üçüncü mövqeni isə Erkin Qədirli səsləndirib. “Vətəndaş mövqeyini” ümumiyyətlə mənasız ifadə adlandıran Erkin deyib ki, yaradıcı insanlar öz aləmlərindədir, bizim həmin aləmə girişimiz yoxdur. Ona görə də yazıçı və başqa yaradıcı insanları rahat buraxmaq, onları siyasətə gətirməmək, onlardan siyasi mövqe gözləməmək lazımdır. “Baharın 17 anı” filminin birinci seriyasında faşist həbsxanasında olan ziyalını dindirən Ştirlitsin çıxışını az qala sözbəsöz təkrar edən Erkin sonda maraqlı nəticəyə gəlir:

Rusiyadan qurtulmaq istəyirsinizsə, rus kimi düşünməkdən əl çəkməlisiniz. Yazıçı və başqa yaradıcı insanlardan vətəndaş mövqeyi, siyasi düşüncə tələb etmək və ya gözləmək doğru deyil. Rus ədəbiyyatının, rus nihilizmin[in] və rus solun[un] təsiri altından çıxın.

“Vətəndaş mövqeyi” niyə mənasız ifadə olur? Və niyə ziyalının vətəndaş mövqeyi sərgiləməsi rus ədəbiyyatının, rus nihilizminin və rus solunun təsiri altında olmaq olur ki?

Məgər Viktor Hüqo “Səfillər” romanını, Emil Zolya Fransa prezidentinə “Mən ittiham edirəm!” adlı açıq məktubunu yazanda, Con Stüart Mill qadın hüquqlarını tələb edəndə, Şandor Petefi Budapeşt barrikadalarında vuruşanda, Henri Toro quldarlığa, Remark və Brext faşizmə qarşı çıxanda, ixtisasca dilçi alim Noam Çomski ABŞ xarici siyasətini tənqid edəndə “rus nihilizminin” təsiri altınamı düşmüşdülər?

İndi siz deyin, nihilism nədir? Şair Şandor Petefinin Budapeşt barrikadalarında mütləqiyyətlə vuruşması, yoxsa Milli Şuranın icazəli mitinqində iki sözü məntiqi ardıcıllıqla deyə bilməyən siyasətçi Erkinin “vətəndaş mövqeyini” inkar etməsi?

Aristotel və vətəndaş mövqeyi

Erkinin böyük çılğınlıqla inkar etdiyi “vətəndaş mövqeyi” Aristoteldən üzü bəri gələn böyük bir intellektual ənənədir. İki min ildən çox yaşı var. Vətəndaş mövqeyi elə qüvvətli məfhumdur ki, Facebook-da kimisə blok etmək kimi sadə üsulla onu yoxa çıxarmaq mümkün deyil.

Aristotel insanı bitkilər və heyvanlarla müqayisə edərək belə qənaətə gəlirdi ki, bitkilər də yaşayır, heyvanlar da yeyib-içir, ona görə insanın sadəcə yaşaması və sadəcə yeyib-içməsi onun məqsədi ola bilməz. İnsanın daha ali məqsədi var və bu məqsəd öz təyinatını dövlətdə tapır. İnsan yalnız dövlətdə yaşayaraq və ictimai-siyasi münasibətlərə girərək insan ola bilər. Müasir dillə desək, yəni insan gərək dövlətdə vətəndaş olsun və vətəndaş mövqeyinə sahib olsun. Dövlətdən kənarda yaşayanlar isə insan ola bilməzlər. Onlar ya allahdır, ya da vəhşi heyvandan fərqləri yoxdur. Çünki insan by definition lap əvvəldən “siyasi heyvandır”.

Nahaq yerə qədim yunanlar siyasətlə maraqlanmayan vətəndaşlara “idiot” demirdilər və bu söz də müasir dildə öz neqativ konnotasiyasını nahaqdan qazanmayıb.

Aristotelin vətəndaşlıq və müasir dildə, vətəndaş mövqeyi anlayışı da havadan yaranmayıb. O, böyük filosofun xoşbəxtlik anlayışına əsaslanır. Aristotelə görə xoşbəxtlik ən böyük nemətdir və bu nemətə çatmağın ən böyük yolu da məhz vətəndaş mövqeyinə sahib olmaqdır.

Çox təəssüf ki, azərbaycanlıların xoşbəxtlik anlayışı hələ Aristoteldən öncəki mənasında qalıb. Adından da göründüyü kimi, xoşbəxt olmaq üçün adamın gərək bəxti xoş ola. Yaxşı bəxtin varsa, deməli xoşbəxtsən. Aristotel isə hesab edirdi ki, insan xoşbəxt olmaq üçün fəzilətlərə sahib olub o fəzilətlərə uyğun da hərəkət etməlidir. Yoxsa “xoşbəxtlik kimi ən böyük və ən gözəl neməti təsadüfün ümidinə buraxmaq axmaqlıq olardı”(Ar. EN 1099b24). Ən ali fəzilətlər isə o fəzilətlərdir ki, ictimai-siyasi həyatda iştirak etməyə, insanın ictimai-siyasi münasibətlərə girməsinə imkan yaradır.

Beləliklə, insan öz ən ali məqsədini reallaşdırmaq və ən ali nemətə – xoşbəxtliyə nail olmaq üçün ən ali fəzilətlərini işə salıb ən ali insan cəmiyyətində – dövlətdə ən ali fəaliyyətlə – ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olmalıdır.

(Burada bir qeyd çıxaraq deyim ki, Aristotelə görə daha ali fəaliyyət var – dünyanı seyrə dalmaq və düşünmək, bu isə ancaq tək-tük rast gəlinən böyük filosofların işidir.)

Nahaqdan deyil ki, hələ Aristoteldən xeyli əvvəl, Afina üçün yeni qanunlar yazarkən Solon vətəndaş müharibəsi zamanı vətəndaşların mütləq iki tərəfdən birinə qoşulmasını məcburi etmişdi. Perikl isə öz məşhur “dəfn nitqində” Afina dövlətinin böyüklüyün göstərmək üçün deyirdi:

Burada hər bir fərd təkcə öz işləri ilə yox, həm də dövlətin işləri ilə maraqlanır: hətta daha çox öz şəxsi işləri ilə məşğul olanlar da ümumi siyasət haqqında ətraflı məlumata sahibdirlər – bu da bizim xüsusiyyətimizdir: biz, siyasətlə maraqlanmayan şəxs haqqında demirik ki, o, ancaq öz işlərilə məşğuldur, biz deyirik ki, onun ümumiyyətlə burada heç bir işi yoxdur!

Və yaxud da Afinada 30 tiranın hakimiyyəti zamanı Sokrata əmr ediləndə ki, məşhur demokrat Salaminli Leonu tutub edam üçün hökumətə təhvil versin, Sokrat “ədalətsiz və günah iş” görmək istəmədiyi üçün hökumətin əmrinə itaətsizlik göstərmişdi.

Əlbəttə, “yunanlar demokratiyanı yekəbaşlığından yaradıb” deyən Erkin Qədirli üçün sağ avtoritarizm, sağ meylli diktatura və ya siyasi səhnənin sərt tədbirlərlə təmizlənməsi daha düzgün yol kimi görünə bilər, amma tarix Afina siyasi səhnəsini sərt tədbirlərlə təmizləyən və 1,500 məşhur demokratı edam edən 30 tiranın yox, Sokratın tərəfindədir.

(Yunanların yekəbaşlığının demokratiyanı necə məhv etdiyinin şahidi olmaq üçün təkcə Fukididin möhtəşəm “Peloponnes müharibəsi”ni oxumaq kifayətdir.)

Bir daha rus qafası haqqında

İndi burada Lokkdan, Hobbsdan, Monteskyödən, Volterdən, Russodan, Kantdan, Robert Dahldan uzun-uzadı sitatlar çəkməklə davam etməyin mənası yoxdur. Kiçik bloq yazısında bunların hamısını əhatə etmək də mümkün deyil. Sadəcə, onu qeyd etmək lazımdır ki, demokratik dövlətin bütün müasir siyasi nəzəriyyələri “məlumatlı vətəndaşların” (informed citizenry) fəaliyyətinin vacibliyini nə dərəcədə vurğulayır.

Vətəndaş sadəcə beş ildə bir dəfə səs verməklə kifayənlənməli deyil. Buna müasir nəzəriyyədə “seçki avtoritarizmi” deyirlər. İnsan o qədər mükəmməl varlıq deyil ki, başqa insanları idarə etməyi ona kor-koranə tapşırsınlar.  Buna görə də vətəndaşlar dövlətin siyasəti, eləcə də iqtisadi, sosial və mədəni həyat və yeniliklər barədə daim məlumatlı olmalı və öz aktiv fəaliyyətləri vasitəsilə hökuməti daima nəzarətdə saxlamalıdır. Vətəndaşların, xüsusən də onların qaymağı olan ziyalıların aktiv vətəndaş mövqeyi olmasa, demokratik nəzarət mexanizmləri işləməsə, bütün yollar əvvəl-axır Mosula aparacaq.

Bəs bilirsinizmi əsl rus qafası nədir? 30-cu illərdə Sovet İttifaqında bərqərar olmuş ziyalı məfhumunu müdafiə etmək. Ziyalılar öz peşələrinə uyğun “sexlərdə” birləşsinlər, məsələn, yazıçılar – Yazıçılar İttifaqında, başlarını aşağı salıb “öz aləmlərində yaşasınlar”, bir də hərdən hökumətə lazım olanda, ayağa qalxıb Əlcəzairdə fransız imperializminə, Vyetnamda isə ABŞ imperializminə qarşı odlu-alovlu poemalar yazsınlar. Ayrı vaxt da nə qədər istəyirlərsə, öz doğulduqları kolxozları tərifləsinlər, dövlət də onların işinə qarışmasın.

Məgər Faşist İtaliyası yaradıcı insanları fil dişindən qüllələrə həbs etməmişdimi? Ey Eucenio Montale, qapıl öz xəyal dünyana, bir-iki simvolist şeirini yaz, biz isə parlamenti qovaq və onun binasını rəşadətli əsgərlərimiz üçün kazarmaya çevirək!

Atalar yaxşı deyib, hər oxuyan Covanni Centile olmaz.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan

Erkin Qədirlinin balaca Şimali Koreyası

Koreas

Şimali Koreyada zülmət qaranlıqdır

Deyirlər ki, Erkin Qədirlinin Facebook-da növbəti bloklama qızdırması tutub. Yenə də bir balaca tənqid edəni, sual verəni, zarafata salanı, narazılıq edəni sağa-sola baxmadan bloka göndərir. Erkinin blok siyahısında olanları toplasan, az qala böyük bir siyasi partiya yaratmaq olar.

Bütün alternativ rəylərin kökünü kəsəndən sonra, təəccüblü deyil ki, Erkinin Facebook profilində bu gün bir dəstə məddah və obskurant at oynadır. Erkin yazsa ki, “qatıq qaradır”, onlar deyəcək: “Bəh-bəh! Bəli, əlahəzrət, sən bizim gözümüzü həqiqətə açdın! Ölüm olsun ermənidən törəyən humanistlərə ki, qatığa ağ deyir!” (Caps Lock-la). Erkin də bu cür rəyləri oxuduqdan, like-ları saydıqdan, o rəyləri yazanların və like edənlərin profillərini açıb işlədikləri yerlərə baxdıqdan sonra, növbəti böyük siyasi uğura imza atdığını qət edib gedəcək dənizlərin geopolitikasını araşdırmağa.

Bu günlərdə bir ziyalı dostumuzla görüşürdüm, mənə maraqlı bir fikir söylədi. Dedi ki, tiranlar və diktatorlar xoşlamadıqları adamları öldürə, həbs edə, yoxa çıxara bilirlər. Amma təəssüf ki, real həyatda bu, ancaq tiranların lüksüdür. Orta statistik vətəndaş isə hər gün iş yerində, küçədə, hətta evdə zəhləsi gedən insanlarla üz-üzə gəlməyə məhkumdur və bunun qarşısını ala bilmir. Facebook isə tiranların bu lüksünü “demokratikləşdirib”, hər kəsə istəmədiyi adamı virtual olaraq öldürmək, həbs etmək və ya yoxa çıxarmaq imtiyazı verib. Əlahəzrət blok funksiyası. İndi hər kəs öz profilində balaca şəxsi tiranlıq qurub hakimiyyətini sürə bilər. Sitatın sonu.

(Bir dəfə dostum Y.İ.-yə dedim ki, camaatı az blok etsin. Cavab verdi: “Nə danışırsan?! Mən blokun ləzzətini hələ indi kəşf etmişəm!”)

İndi sıravi insanların kimisə bloklaması ilə mənim işim yoxdur. Ən azından boz beyin hüceyrələri bərpa olunmur, yəqin ki hər kəs də bu sərvətini öz istədiyi kimi əsəbdən qorumaq haqqına sahibdir. İçimdəki kantçı və libertarian kimliklərim bu mövzuda hələ kəskin polemika aparır.

Amma və lakin, özünü ictimai xadim kimi görən adam, xüsusən də siyasətdə və ictimai həyatda mövqe sahibi və fikir lideri olmaq istəyən adam gərək blok siyasətində bir az ehtiyatlı olsun. Hətta siz bəyənmədiyiniz mövqe sərgiləyənləri blok etsəniz də, axı onlar mövcud olmaqda davam edəcəklər! İndi bir ateist bütün dindarları, bir dindar bütün ateistləri Facebook-da bloklasa, məgər din və ya vicdan azadlığı Yer kürəsindən silinib tarixə qovuşacaq? Yoxsa siyasətə, cəmiyyətə, məişətə daha heç bir təsir göstərməyəcək?

Blok etdiyiniz insanlar, sosial və siyasi qruplar, mövqe və fikirlər yalnız sizin üçün mövcud deyil. Real həyatda onlar çox böyük rol oynamaqda davam edə bilərlər. Siz isə bilərəkdən (ya bilməyərəkdən) ictimai rəyin həmin hissəsini özünüzdən gizlədirsiniz. Bəxtiyar Hacıyev demişkən, siyasətçi tam mənzərəni görmək üçün gərək balkona çıxsın. Pəncərədən baxanda o, mənzərənin yalnız bir hissəsini görə bilər.

Bir də bloklama iri miqyas alanda, “nəyə görə?” və “nə üçün?” sualı verən hər kəsi Erkin kimi bloka atanda, vəziyyət daha tragikomik olur. Şimali Koreyadakı kimi.

Təsəvvür edin, Erkin onu tənqid edən hər kəsi bloka atır (məni də bloka atıb). Bu siyahıda kimlər yoxdur! Bir xeyli gənc fəal, ictimai rəyə təsir göstərən şəxslər, siyasətdə olanlar və siyasətə iddiası olanlar, ziyalılar və intellektuallar, BDU, Kapelhaus və AFU-dan bəri köhnə tələbələr və köhnə fanatlar, köhnə dostlar və yeni düşmənlər…

(O gün təsadüfən Erkinin bir tələbəsi mənə etiraf etdi ki, Erkinin profilində daha heç nə yazmır, hətta like belə etmir. “Kefinin tərs vaxtına düşər, bloklayar. Mənim müəllimim olub, sonra yaxşı çıxmaz.”)

Bu qədər sayda və müxtəliflikdə insanı blok etdikdən sonra hansı transformasiyanın baş verdiyini görürsünüzmü? Daha heç kim Erkini onun profilində (dostluğunda qalanlar hətta öz profilində) tənqid etmir, bir balaca tənqidə cəhd etsə dərhal cəzalanır, cəzalanmaq istəməyənlər də ümumiyyətlə heç nə yazmır. Nəticədə meydan kimə qalır? Məddahlara və obskurantlara. Yalnız onlar şərh yazır, onlar münasibət bildirir, onlar tərifləyir, onlar bəyənir, onlar dəstəkləyir, və ən əsası, Erkinin tənqidçilərini lənətləyir. Erkin də səhər yuxudan durur, Facebook profilini açır, görür ki, bütün Azərbaycan onu tərifləyir, ağlı, intellekti, dühası qarşısında baş əyir. Tənqidçiləri bloklayıb axı. İctimai rəyin böyük bir hissəsini özü üçün yox edib.

Siz elə bilirsiniz ki, sosial şəbəkələrdə Erkinin blok siyasət(sizliy)i haqqında gedən bütün bu söz-söhbətdən onun xəbəri var? Əsla yox! Ancaq ucundan, qulağından! Miqyasından isə xəbəri yoxdur. Necə ki, ictimai rəyin mühim bir hissəsindən bixəbərdir. Özünü könüllü informasiya yarı-blokadasına salıb. Kant demiş, özünü “self-inflicted non-age”-ə atıb.

Mən burada tənqidin nə qədər vacib olmasından danışmaq istəmirəm. Axı məni və mənim kimi onlarla adamı tənqidi düşüncə ilə Kapelhausda məhz Erkin özü tanış edib! (Tənqidin vacibliyi haqqında oxumaq istəyən inadkar varsa, bu yazıma baxa bilər.)

Amma tənqidin bir vacib nəticəsi var – insan tənqidlərə baxıb özünə çəki-düzən verir. Bir nəfərin tənqidinə ağız büzərsiniz, amma beş nəfərin tənqidi sizi düşündürər, on nəfərin tənqidindən sonra isə artıq özünüzü yığışdırarsınız. Yanlış tərəflərinizi islah edərsiniz. Mövqeyinizə yenidən baxarsınız. Arqumentlərinizi saf-çürük edərsiniz.

Bir də təsəvvür edin, ətrafınızda ancaq məddahlar və obskurantlar qalıb. Hər addımınızı tərifləyirlər, təqdir edirlər (ya yaltaqlıqdan, ya mürtəcelikdən, ya cahillikdən). Rahatlanacaqsınız, hətta açıq-aşkar səhv olduğunuz halda belə, doğru olduğunuza inanacaqsınız. Səmimi qəlbdən. Güzgünüz yoxdur axı özünüzə baxasınız! Sizin necə göründüyünüzü sizə ya yalançılar xəbər verir, ya da korlar.

Və sabah siz təsadüfən öz komfort zonanızdan çıxıb kiçik bir tənqidlə üzləşəndə – kimsə deyəndə ki, kökəlmisən, arıqlamısan, ya saçın ağarıb – bütün dünyanız alt-üst olacaq. Dərhal həmin tənqidi düşməncəsinə rədd edib yalançılar və korların arasına qayıdacaqsınız. Sizin üçün həqiqəti yalnız onlar deyir. Beləliklə, öz qurduğunuz Şimali Koreyanızın əsirinə çevrilirsiniz. Elə bilirsiniz ki, siz hakimi-mütləqsiniz, amma əslində sizi yaltaqlar və cəhalətpərəstlər idarə edir.

Onlara stavka etmisiniz, öz seçiminizdir.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Bizə Allahın qəzəbi lazımdırmı?

Münhen qətliamından foto (AP)

Münhen qətliamından foto (AP)

Sargsyanın yeməyinə siçan zəhəri qataq ya qatmayaq? Münhen yoxsa Nürnberq?

Zəruri arayış

1972-də Münhendə yay olimpiadası zamanı fələstinlilərin Qara Sentyabr terrorçu qrupu İsrail komandasının qaldığı mənzillərə hücum edir, idmançıları girov götürür. Münxen qətliamı adını almış bu faciə zamanı terrorçular zərərsizləşdirilsə də, 11 israilli idmançı da həlak olur.

Buna cavab olaraq İsrail hökuməti “Allahın qəzəbi” əməliyyatına start verir. İyirmi il ərzində İsrailin xüsusi xidmət orqanı Mossad dünyanın müxtəlif ölkələrində bu terror aktına görə birbaşa və dolayı məsuliyyət daşıyan şəxslərin qətlini təşkil edir.

Əgər Münxen qətliamı insanlıq adına necə utancverici ləkə idisə, ədalət mühakiməsi olmadan “Allahın qəzəbi” adı altında həyata keçirilən bu qətllər də bir elə utancverici əməldir. Dünyada heç kəsin buna şübhəsi yoxdur.

Xocalı üçün ədalət yox, qisas?

Xocalı faciəsinin növbəti ildönümündə Erkin Qədirli yenə də bomba partladıb, Facebook profilində özünəməxsus bir çağırış edib. Erkin yoldaş yazır:

“Xocalı’ya ədalətdən çox, qisas lazımdır! Bu cinyayətin əsas iştirakçıları – Robert Koçaryan, Seyran Ohanyan və Serj Sarqsyan – öldürülməlidir. Bu işi xüsusi xidmət oqranlarımız çoxdan etməliydilər. Texniki baxımdan mümkündür. Görüntülü qisasa ehtiyac yoxdur. Məsələn, yeməklərinə zəhər qatılırsa, yetər. Sonra bunu dana, lap baş sağlığı da verə bilərik. Uzaqbaşı, “radikal müxalifət”, “xalq qisasçıları”, nə bilim daha kimdirsə, (yoxdursa, uydurarıq) üstünə atıb, görkəzmə məhkəmə qura bilərik (məhkumlara içəridə xüsusi qayğı, sonradan isə amnistiya). Hətta ermənilərin və ya üçüncü tərəfin əliylə də bunu etmək olardı. Təki onların təbii ölümlə həyatdan getmədiklərinə əmin olaq.”

Təbii ki, İnternet icmasında bu mövqe birmənalı qarşılanmayıb. Bir xeyli şəxs şok keçirsə də, bir xeylidən də xeyli insan ciddi orqazm yaşayıb.

Gözünüzü yumun və bir anlıq təsəvvür edin ki, Yerevanda prezident sarayında azərbaycanlı çekist Sargsyanın başına güllə çaxır – cəlbedici deyilmi?

Sonra da Azərbaycanın Stiven Spilberqi – Vahid Mustafayev bu barədə bir kino çəkir, elə Spilberqin “Münhen” filminin plagiatını.

Facebook-da Erkinə etiraz edənlərdən Azərbaycan vətənpərvərləri hiddətlə soruşurlar: niyə İsrail bunu edə bilər, amma biz edə bilmərik? Biz də Münhen istəyirik!

Saxtakar və ikiüzlü reaksiyalar

Erkinin mövqeyindən orqazm yaşayan azərbaycanlıların kim olduğuna aşağı-yuxarı bir nəzər saldım. Təxminən eyni bir təbəqənin insanları.

Çox maraqlıdır ki, ayrı vaxt hansısa israilli əsgər bir fələstinli uşağın barmağını qanatsa, bu şəxslər tərəddüd etmədən Ben Quriondan Şimon Peresə kimi bütün yəhudi xalqına lənət yağdırıb, İsrailin məhvinə çağırar. Amma indi İsraili nümunə çəkir, onu təqlid etməyə çağırır.

Axı “Allahın qəzəbi” əməliyyatı zamanı yenə də israillilər fələstinliləri öldürürdü, bəs bu necə olsun?

Münhen filminə baxıb onu başa düşməyənlər

Bu hadisə zamanı aydın oldu ki, bir çoxları “Münhen” filminə baxıb onu heç düzgün başa düşməyiblər.

Spilberqin bu filmi Mossada, onun fəlsəfəsinə və “Allahın qəzəbi” əməliyyatına tərifnamə deyil. Filmdə çox ciddi tənqid var. Və ictimai qınaq. Nəzərə alsaq ki, Spilberq özü də yəhudi və İsrailpərəst fəaldır, bu, həm də çox ciddi özünütənqid və özünüqınaqdır. Spilberq birmənalı olaraq “Allahın qəzəbi” əməliyyatına qarşıdır.

Filmə iki göz, iki qulaq və açıq beyinlə baxan hər kəs bunu görə bilər.

Bəs Allahın qəzəbi effektiv oldumu?

Yaxşı, Spilberqi kənara qoysaq, bəs Mossadın bu əməliyyatını necə dəyərləndirmək olar? Allahın qəzəbi öz işini görə bildimi?

Hərbi və kəşfiyyat məsələləri üzrə mütəxəssis və jurnalist Aaron J. Klein (Obamanı kommunist elan etmiş başı havalı radio jurnalist Aaron Klein ilə qarışdırmayın) əməliyyatda iştirak etmiş Mossad əməkdaşlarından müsahibələr əsasında yazdığı kitabda maraqlı qənaətə gəlib. Sən demə, əməliyyat heç də qarşısına qoyduğu məqsədlərə nail ola bilməyib. Münhen qətliamının əsas təşkilatçıları “Allahın qəzəbindən” qurtula biliblər. Mossad üçüncü-dördüncü dərəcəli terrorçuları və bəzən də məsələyə dəxli olmayan ictimai xadimləri qətlə yetirə bilib. Bəzi təşkilatçılar hələ də azadlıqda gəzir, bəli!

Mossad üzrə ekspert və “Yediot Ahronot” qəzetinin təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşı Ronen Berqman bu əməliyyatı strateji uğursuzluq adlandırır. Bu əməliyyat İsraildən kənarda fələstinlilərin terror əməllərinə son qoydu, Berqman deyir, amma Yaxın Şərqə sülh gətirdimi?

Keşmiş Mossad əməkdaşı Viktor Ostrovski isə qeyd edir ki, Mossad bütün diqqətini “Allahın qəzəbinə” yönəltdiyindən 1973-cü il Yom Kippur müharibəsinin başlamasını öncədən görə bilmədi. Nəticədə İsrail özünün tarixində ən ağır müharibəsini yaşadı, ilk dəfə qələbə çala bilmədi, özünə əminliyini itirdi.

Quod licet Iovi, non licet bovi?

Yaxşı, bəs Spilberqin “Münhen” filminə baxıb, onu düz anlamayıb qisas tələb edən azərbaycanlılar heç düşünürmü ki, İsrailin bacara bilmədiyi bir işi Azərbaycan bacaracaq?

Eşitməmisiniz ki, quod licet Iovi, non licet bovi? Yəni Yupiterin edə bildiyini, öküz edə bilməz? Bəs əgər bunu heç Yupiter də edə bilməyibsə?

(Yupiter və öküz sözlərini fərqli yozmayın, bu atalar sözü qədim Roma dramaturqu Terensiyə gedib çıxır və Zevsin öküz cildinə girib Avropanı oğurlaması mifinə işarə edir.)

Əgər o boyda Mossad cinayətkarları “Allahın qəzəbinə” tuş gətirə bilmədisə, bəs kim zəmanət verə bilər ki, Erkin Qədirlinin “Siçan zəhəri” doğru boşqaba düşəcək?

Erkin Qədirlinin dağın başından yuvarlanması

Bu yaxınlarda Eynulla Fətullayev maraqlı müsahibə vermişdi. Demişdi ki, istəsəm bir günə müxalifətin sevimlisinə çevrilərəm, amma istəmirəm.

Eynulla düz deyir. Azərbaycanda “müxalifətin”, daha doğrusu işi-gücü Facebook-da status yazıb link paylaşmaq olan “prazdnıy tolpa”nın sevimlisinə çevrilmək çox asandır. Bir-iki babat status, müzakirə doğuracaq alternativ mövqe, hökuməti və məmurları virtual kötəkləmək, bir-iki leksiya, məqalə, kitab – siz artıq qəhrəmansınız.

Erkin də bizim ictimai sektorun fikir adamı, yeni nəsil ziyalısı, cavanların həsədlə baxdığı intellektual, yüzlərlə, minlərlə insanın (o cümlədən, mənim) mənəvi müəllimi idi. Öz doğru, prinsipial və yenilikçi mövqeyi ilə. Amma elə ki, Erkin müəllim BDU-nun, Kapelhausun, AFU-nun auditoriyasından bayıra çıxdı, siyasətə qoşuldu, oldu Erkin bəy – bir də gördük ki, astronomik surətlə dağın başından aşağı yuvarlanır.

Bir çoxları Erkinin “siçan zəhəri”ndən şoka düşüb ayıldı. Mən şəxsən İsa Şahmarlının intiharı barədə mövqeyindən sonra sizi xəbərdar edirdim. Məndən qat-qat ağıllı adamlar isə hələ “sağ avtoritarizm” manifestindən həyəcan təbili çalır.

REAL-lıq isə göz qabağındadır – Erkin Qədirli yaxşı müəllim, fikir adamı idi, amma ondan çox pis siyasətçi çıxacaq.

Cümhuriyyət dedik, amma daha demədik ki, “qırmızı ştatların” respublikaçılığını gətirib Azərbaycanda bərqərar edək. Bizə bu gün hava və su kimi lazım olan – Karterin, Klintonun, Obamanın demokratçılığıdır, əgər müqayisəli danışmalı olsaq.

Onsuz da ölkəmizdə Corc Buşların, Dik Çeynilərin, Donald Ramsfeldlərin əlindən tərpənmək olmur, birinin də gəmi ilə gəlməsi lazım deyil.

Bəs Xocalıya nə lazımdır?

Xocalıya ədalət lazımdır, bəli. Amma həqiqi ədalət.

Xocalı qətliamı – Qarabağ müharibəsinin ən ciddi hərbi cinayətidir. Yüzlərlə günahsız mülki vətəndaşımız – qadınlar, qocalar, qundaqdan yeni çıxmış körpələr erməni silahlı birləşmələri tərəfindən fərq qoyulmadan qətlə yetirilib. Sübutlar da var, özü də həddindən çox. Cinayətkarlar da bilinir. Müharibə cinayətləri araşdırılmalı və cinayətkarlar cəzalandırılmalıdır. Özü də açıq və demonstrativ şəkildə! Tarixdə Nürnberq kimi möhtəşəm nümunə varkən, Münhenə qaçmağa nə hacət?

Bonus – rasional insanlar üçün test

Erkin Qədirlinin mövqeyi ilə bağlı bir şey deməyi burada bitirək. Jan de Labrüyer demişkən, “bütün sözlər artıq deyilib və biz doğulmağa gecikmişik.” Amma bir metod təklif edə bilərəm, Erkin Qədirlinin mövqeyini dəstəkləyən rasional insanlar üçün. Bir test etsinlər, görsünlər nə çıxacaq.

Moskvada məşhur və dəhşətli dərəcədə savadlı bir sosioloq var, Aleksandr Yuryeviç, əslən Bakılıdır, Moskva Siyasi Araşdırmalar Məktəbindən. O həmişə deyir ki, əgər fikirlərinizin məhəlli yox, nə qədər bəşəri olduğuna əmin olmaq istəyirsinizsə, onları bildiyiniz əcnəbi dillərdən bir-ikisinə tərcümə edin, məsələn ingilis, alman, fransız və sair. Sonra oxuyun. Görün bütün dillərdə eyni effekti verirmi?

İndi Erkin Qədirlinin fikirlərini ingilis dilinə tərcümə etsək, görün nə alınır?

What we need for Khojaly is revenge rather than justice! The main perpetrators of the crime – Robert Kocharyan, Seyran Ohanyan and Serzh Sargsyan must be assassinated. Our national security services should have done it already. It is possible technically. There is no need for a demonstrative revenge. It is enough if their food gets poisoned. Then we can deny it and even give our condolences. In any case, we can blame “radical opposition”, “popular avengers” or someone else (if there is no-one, we can create them) and we can even set-up a sham court (with special favors for prisoners inside, followed by amnesty). We can accomplish this task even with the help of Armenians themselves or the third party. The only thing is to be sure that they will not die from natural causes.

Nə deyirsiniz, razılaşa bilirsinizmi?

Əlavə bonus – kitab oxuyun!

Bu günlərdə kitab oxumağa çağırış dəbdədir. Mən də bu çağırışa uyaraq sizi iki kitabı oxumağa dəvət edirəm.

Birincisi, Münxendən sonrakı “Allahın qəzəbi” əməliyyatının nə qədər illüziya olduğunu anlamaq üçün Aaron J. Klein tərəfindən yazılmış “Striking Back: The 1972 Munich Olympics Massacre and Israel’s Deadly Response” kitabını oxuyun, maariflənəcəksiniz.

İkincisi, əgər İsrailin təcrübəsini tətbiq edib, onun yaxşı əməllərini təkrarlamaq istəyirsinizsə, onda Dan Senor və Saul Singer tərəfindən yazılmış “Start-up Nation: The Story of Israel’s Economic Miracle” kitabını tövsiyə edirəm.

7 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan