Yuxarı-aşağı bir kitab

B4FFB65F-581A-422B-8784-D4E9D237E9CF_mw1024_n_sGənc yazar Sahilə İbrahimovanın “Yuxarı və aşağı ətraflar” kitabını açanda (Qanun, 2012) insan təəccüblənməyə bilmir.

Kitabın üz qabığının içəri üzündə sanki qlamur moda jurnallarını açırmışıq kimi yazarın bahalı brendləri reklam edən maneken pozasında və qiyafəsində cilalı, parıldayan fotosu çıxır.

Kitabın annotasiyası bizə iki maraqlı əsər – Əfqanıstan müharibəsində cəsus olmuş bir şəxsin ailə dramı və sosial konfliktlər kontekstində detektiv vəd etsə də, oxuyacağımız kitab gözləntilərimizə tamamilə uyğun gəlmir. Həqiqətən də, kitabın annotasiyasından daha çox, müəllifin manekenvari şəklinə inanmalı imişik.

Oxuduqca görürük ki, Sahilə xanımın nəsri qadın yazarlar haqqında bütün mümkün və qeyri-mümkün stereotiplərə tam uyğun gəlir. O, hətta Əfqanıstan müharibəsi fonunda ailə dramını və sosial konfliktlər fonunda detektivi də 16-17 yaşlı yeniyetmə qızların Facebook statusları məzmununda yazmağa nail ola bilib. Həqiqətən də qadın böyük qüvvə imiş.

Kitab başdan-ayağa, yuxarıdan-aşağıya lirik, sentimental, romantik, qəmgin, kədərli, fəlsəfi, metafizik notlarla aşıb daşır. Dostoyevskidən yeri gəldi-gəlmədi sitat və analogiyalar, filosof kimi danışan ağ atlı oğlan obrazı, hər cümlədən üstümüzə tökülən vedrə-vedrə romantika və sentimentallıq istənilən müasir feminist tənqidçini infarkt həddinə gətirib çıxarar.

Kitabı təşkil edən birinci povest – “Məhv edilmiş xilaskarlar” xalis Braziliya serialıdır, özü də müəllifin “Klon”dan təsirləndiyini iddia etməyə cürət edirəm. İtirilmiş sevgilisini süni mayalanma yolu ilə bərpa edən qadının hekayəsini oxuduqca gözümüzün qabağında “Klon”u izləyib sonra bir-birinə danışan yaşlı xanımların söhbətləri canlanır.

Kitabın ikinci hissəsi – “Yuxarı və aşağı ətraflar” isə bədii cəhətdən olduqca yarımçıq və çiy əsərdir. Qeyri-yetkin kompozisiya, uzun-uzadı və qeyri-funksional fəlsəfi-metafizik söhbətlər, əsərə qəfil girib-çıxan, lazımsız və tam açılmamış obrazlar, hadisələrin (yəni kələfin) ucunun itməsi əsəri tamamilə qeyri-oxunaqlı edir. Belə təsəvvür yaranır ki, Sahilə xanım əsəri başdansovdu bitirib və çapa verib.

Kitab boyu bəzi bağışlanılmaz qüsurları isə (“Napaleon” və “Skarpion” kimi) gəlin korrektorun boynuna yıxaq.

Diqqətimi çəkən bir məqam – kitabda yazıçının həm ideal qadın (“Gün”), həm də ideal kişi (“Əsgər”) obrazları yaratmasıdır. Qadın obrazı haqqında bir onu deyə bilərəm ki, belə qadın rastıma çıxarsa, şəxsən mən bir bəhanə tapıb dərhal dabanıma tüpürərəm.

Müəllifin ideal kişiyə olan tələblərini gördükdə isə adam sadəcə dəhşətə gəlir. Yazarın fikrincə ideal kişi sevgilisinin oynadığı hər tamaşaya gəlməlidir; hər xırda təfərrüata izah verməlidir (məsələn, niyə fontanın yanında məni görəndə üzünü çevirdin); defisit və bahalı mallardan tapıb vaxtı-vaxtında gətirməli ya göndərməlidir; Dostoyevskidən əzbər sitat çəkməlidir; hər həftə ona iki məktub yazmalıdır və yazdığını əvvəl qaralamada yazıb sonra üzünü köçürməlidir; dosta sədaqətli olmalıdır, dostunun ölüm yatağında sonadək durmalıdır; bulanıq çaylar, meyitlər və ağac yarpaqları haqqında dərin fəlsəfi-metafizik fikirlər yürütməlidir; bir az havalı olmalıdır; və nəhayət, sevgisini sübut etmək üçün özü ölüm ayağına düşməlidir.

Bir sözlə, xanım yazar kişilərdən Stenford ya Oksforddan fəlfəsə doktoru adı almış, ölməzlik iksiri içmiş Supermen olmağı tələb edir. Yalnız bundan sonra o, sevdiyi qadına layiq ola bilər.

Sadəcə dəhşətdir. Ədəbi-bədii dəhşət.

Advertisements

Koelyonun yarımçıq solla sintezi

Qan Turalı, Polis qorxusuyla öpüşmək

Bu günlərdə gənc yazar Qan Turalı yeni kitabını nəşr edib – esselər toplusu olan “Polis qorxusu ilə öpüşmək”. Sözün düzü kitabı bir oturuma oxudum, çox səlis və axıcı dili var. Rahatluqum kimi gedir.

Amma yeni və orijinal bir şey gözləntisi ilə Qan Turalının yeni kitabını əlinə alan oxucu tam fərqli mənzərə ilə qarşılaşacaq – türk köşə yazarlarının ortabab kalkası. Mövzu isə qədimdən də qədimdir – Mesopatamiyadan dövrümüzə qədər bütün şair və şeirqoşanların, yazıçıların və qrafomanların girib çıxdığı kol – Eşq.

Yəni Qan Turalı orijinal ola bilməyib.

Kitabın quruluşu və qismən solçu tematikası bizə Məmməd Süleymanovun “Çe Gevaranın son sirri” kitabını da xatırladır. Həm Turalın, həm də Məmməd Süleymanovun ayrı-ayrı vaxtlarda yazdıqları esselər tematik başlıqlar altında qruplaşdırılıb və kitab halına salınıb.

Lakin arada bir vacib fərq var. Məmməd Süleymanovun kitabı rus dilinin strukturu və ruhunda, lakin azərbaycanca yazılmış qəliz cümlələrdən ibarət olub Kanadadan Yuqoslaviyaya, Monqolustandan Vyetnama kimi tarixin az qala bütün gəlib-keşmiş marksistlərindən sitatlarla doludur. Qan Turalının kitabı isə türk dilinin strukturu və ruhunda, lakin azərbaycanca yazılmış bəsit cümlələrdən ibarət olub saysız-hesabsız türk köşə yazarları, incəsənət-mədəniyyət xadimləri, müğənnilərindən sitatlarla aşıb-daşır.

Bir sözlə, Qan Turalı bayağıdır.

Qan Turalının yazdığı cümlələrdən axıb gələn fəlsəfəyə gəldikdə isə əminliklə demək olar ki, bu fəlsəfə orta statistik islehlakçıya ünvanlanıb və bir növ Azərbaycan oxucusuna artıq tanış gələcək. Çünki, Qan Turalının yazdıqları əsl Paolo Koelyo üslubundadır. Cümlələr səlis və axıcı, üslub daranmış və tumarlanmış, fəlsəfə dişlənmiş, çeynənilmiş və udulmağa hazır.

Daha dəqiq desək, “Polis qorxusu ilə öpüşmək” – yarım-yapalaq sol dünyagörüşü ilə Koelyonun sintezindən yaranmış bayağı bir kitabdır.

Qan Turalı isə sanki Azərbaycanın Paolo Koelyosudur – və ya Azərbaycanın Paolo Koelyoya cavabı. Ancaq bir məqam var – Tural da Azərbaycanda Koelyo kimi bestseller ola biləcəkmi?

Gənc Arazın yazıçı olmaq iztirabları

Araz Bayramov, “Azad”. Bakı, Apostrof, 2011

Əgər yazdığınızın ədəbiyyata heç bir dəxli yoxdursa nə etməli? Çox sadə! Onu qətl edilmiş yazıçıya ithaf edin, siyasətə qarışdırın, ya da bir siyasi manifestə çevirin və ən əsası, insanların biganə olmadığı bir vicdan məhbusunu süjetə gətirin. “Filankəsin əsəri” deyilməsə belə, “Filankəs haqqında əsər” mütləq deyiləcək.

Söhbət “Cabbar haqqında kitabdan” – ya da Araz Bayramovun “Azad” əsərində gedir. Rafiq Tağıya ithaf edilmiş və süjet xətti o zamankı siyasi məhbus Cabbar Savalanlının ətrafında cərəyan edən bu kitab çox təəssüf ki, adicə qrafomaniya nümunəsidir. Məsələn, aşağıdakı cümləyə baxaq və özümüz üçün müəyyən edək – bu, ədəbiyyat nümunəsi ola bilərmi?

Bəlkə də bunun başqa bir səbəbi var, amma mənə elə gəlir, özümü bundan azad eləsəm, yəni bəzi vacib şeylər ilə əlaqədar zənn etməkdən, təsəvvür etməkdən imtina etsəm mənimçün daha yaxşı olar.

Şərh vermək istəmirəm, sadəcə onu deyim ki, bu cümlə əsərin üçüncü abzasında, kitabın beşinci səhifəsindədir (sic!). Kitab isə başdan-ayağa bu tərzdə təhkiyə olunan psevdo-fəlsəfi söhbətlər, kəmsavad vətəndaşların asudə vaxtlarında daldıqları fani dünya haqqında fikirlər ilə doludur.

Bir sözlə tipik qrafomaniya nümunəsi. Bəs bir qrafoman öz kitabını necə cəlbedici edə bilər? Təbii ki, onu siyasətə qatmaqla – Cabbar Savalan, inqilab söhbətləri, hələ solçulardan borca alınmış, kasıb-varlı müstəvisində populist söhbətləri demirəm. Belə ağır baqajla yüklənmiş kitab artıq bir partizan (yəni tərəfkeş) alətə çevrilir. Onu oxumaq, dəstəkləmək, yaymaq bir ədəbiyyat işi yox, əqidə işi, ideoloji məsələ, mübarizənin bir hissəsi olur.

Bu zaman kitabın ədəbiyyata məxsusluğu sualı kimin vecinədir ki? Gənc yazar qorxunc Əliyev rejimini ifşa edib və bu, artıq kifayətdir.

Nəzərə alsaq ki, bizim qrafoman cəmi 21 yaşındadır və o qədər də kitab baqajı yoxdur, etiraf etməliyik ki, çox yetkin və ağıllı qrafomandır.

Bir vaxt mənim haqqımda deyilən bir sözü parafraz etsək, bu ölkədə hər kəs nəsə yazır, amma hər yazan öz yazısı ətrafında şou düzəldə bilmir.

– – –

Kitab varlı bir ailənin dissident oğlunun dilindən nəql edilir və onun portreti kifayət qədər ziddiyətli və kompleks təsvir edilib. Sadəcə, obraz tamamilə sünidir – Azərbaycanda belə tipajlara nəinki rast gəlinmir, üstəlik həmin obraz tamamilə türk və Latın Amerikası seriallarının romantik-sentimental qəhrəmanlarının ümumiləşdirici sürətidir. Azərbaycan tematikasını çıxsaq, qarşımızda bir Rikardo və ya Eduardo peyda olacaq.

Digər bir vacib məqam, Araz Bayramovun təsvir etdiyi universitetlə bağlıdır. Mən də həmin universitetin həmin fakültəsini bitirmişəm. Və kitabdakı universitet, müəllim obrazları ilə tanış olduqca, onların real prototipləri gözümün qarşısına gəlirdi. Araz çox vicdansızcasına öz müəllimlərindən intiqam alıb, amma bu intiqamı da öz aləmində alıb. Bəlkə də 10 il sonra heç kim o prototiplərlə obrazları müqayisə edə bilməyəcək. İndi də çox az adam bu müqayisəni edə bilir. Amma bu müqayisəni edə bilənlər əcaib bir fakt qarşısında qalır – sanki müəllif dərsdən sonra çayxanada dostları ilə oturub müəllimlərin qarasınca danışır. Görəsən Araz tələbə vaxtı hansı mənəvi travmalara məruz qalıb ki, belə üsullara əl atıb?

Digər, amma çox vacib bir məqam – pornogörüntülər. Əsərin qəhrəmanı atasının pornogörüntülərini gizli yolla əldə edib onu şantaj edir və bu şantajla xeyirin qələbəsinə nail olmaq istəyir. Doğrudur, sonra baş qəhrəman öz səylərinin mümkünsüzlüyünü dərk edir və etdiyi əmələ görə ağır cəza alır, amma yenə də, fikrimcə, obrazın bu hərəkəti kifayət qədər mühakimə olunmur.

Biz bir tərəfdən hökumətin pornogörüntülər vasitəsilə vicdanlı insanları təqib etməsini pisləyirik, buna qarşı ən sərt ictimai qınaq sərgiləyirik, digər tərəfdən isə bizim yazarımız olmağa iddialı şəxs eyni əməlin hökumətə qarşı istifadəsinə haqq qazandırır. Tipik Makiavellist yanaşma ilə “məqsəd vasitəyə haqq qazandırır” fəlsəfəsini təbliğ edir. Bu, yolverilməzdir.

– – –

Və sonda onu qeyd edim ki, Araz tələsib. Kitabı oxuyarkən insanda belə təəssürat yaranır ki, sanki bu, həbsxanada yazılması nəzərdə tutulan bir əsər imiş, sadəcə müəllifin hövsələsi çatmayıb və tez qələmə alıb.

Üstəlik, Arazın bu sətirlərin müəllifinə dediyinə görə kitab onun “ikinci romanıdır”. 21 yaşlı gəncin artıq ikinci roman yazması nə qədər məqsədəuyğundur sualını sizin öhdənizə buraxıram. Ancaq bir onu deyə bilərəm ki, Arazın öz kitabını həsr etdiyi mərhum Rafiq Tağı ömrü boyu ancaq qısa hekayələr və esselər yazıb.

Yəqin yazar olmağın bir şərti də təvazökar olmaqdır, bu isə hələ ki, Arazda hiss edilmir.

Əli Əkbərin “Sarı gəlini” haqqında

"Sarı gəlin" (Apostrof, 2011)

“Siz rusdillisiniz də, yox?” – Laləzar öz qurbanını qətlə yetirməmişdən əvvəl (“Sarı gəlin”)

Bəlkə rusdillisiniz siz, o səbəbdən belə? – ANS-in efirində Rövşanə Bektaşi Əli Əkbərə müraciətlə

İlk səhifələrdən məlumatlı oxucu qımışır. Çünki qarşısında tanış yazarın, tanış dəsti-xəttini görür. Müəllifin səlis və axıcı dili, zəngin bədii mətni, təhkiyəsi, ironiyası, sinizmi, incə yumoru, öldürücü sarkazmı, epatajı – oxucu bunları artıq görüb. Həmin an bizim hipotetik oxucunun gözləntilərini təsvir etmək də çətin deyil – o, maksimum yeni “Amneziya”, minimum “Tanrıların qürubu” ilə rastlaşacağını düşünür.

Bizim oxucu Əli Əkbərin yeni kitabını – “Sarı gəlin” romanını oxuyur (Apostrof, 2011).

Mövzu özü də Əli Əkbər haqqında populyar stereotiplərə cavab verir. Yeniyetmə qızın cinsi yetkinliyə çatması səhnəsi zərgər, bəlkə də cərrah dəqiqliyi ilə təsvir olunur, həmin məsum qızın ilk sevgisi və dünyalar görmüş cavan oğlanı ovsunlaması əsərə romantik abı-hava gətirir.

Və burada müəllif bəlkə də kitabın ən möhtəşəm priyomlarından birinə əl atır – iki sevgili Teleqüllə tərəfdə dayanıb “Əhmədlinin sayrışan işıqlarına” baxırlar.

Əgər Azərbaycan ədəbiyyatı ingilis ya fransız ədəbiyyatı səviyyəsində, ədəbi mühitimiz isə kifayət qədər inkişaf etmiş olsa idi, Əli Əkbərin bu priyomu bütöv bir ədəbi epoxanı dərhal bitirərdi. Çünki “Əhmədlinin sayrışan işıqları” ifadəsi bizim ədəbiyyatın bütün romantikasını məhv edəcək gücdə “nüvə başlığı”na bənzəyir.

Əli Əkbərin bu cümləsindən sonra kiminsə sevgi, xəyanət, hicran, həsrət, ayrılıq haqqında romantik, pessimist, ürək ağladan mətnlər yazması – “Don Kixot”dan sonra cəngavər romanları, ya da Kafkanın “Çevrilməsi”ndən sonra uzun-uzadı təsvirlərin yazılmasına bərabər olardı.

Təəssüf ki, oxumayan Azərbaycan cəmiyyətində bunlar baş verməyəcək, bəlkə də Əli Əkbər kitabının ancaq birinci nəşrini sata biləcək, ancaq “Əhmədlinin sayrışan işıqları” Seymur Baycanın “ciddiyəm, kədərliyəm, yalanı sevmirəm, xəyanəti bağışlamıram, ən yaxın rəfiqəm anamdır” formulu kimi müasir Azərbaycan ədəbiyyatının açar sözləri sırasına əbədi olaraq daxil olacaq.

“Əhmədlinin sayrışan işıqları” həm də bizim hipotetik oxucunun qımışacağı son yer olacaq.

* * *

Məsum qızcığaz Səidənin zorlanması səhnəsi ilə “Sarı gəlin” keyfiyyətcə dəyişir. Müəllif həddən artıq ciddiləşir və qəddar olur – o, əvvəl də qəddar idi, məsələn, elə “Tanrıların qürubunda”kı öldürücü sarkazm kifayət qədər sərtdir. Lakin biz ilk dəfədir ki, Əli Əkbərin sözün orijinal mənasında terrora əl atmasının şahidi oluruq.

Əli Əkbər oxucunu iliyinə qədər qorxudur, şoka salır. Qarışıq hisslər keçirməyə vadar edir. Əsər boyu müəllif öz obrazlarını bir-birindən dəhşətli çıxılmaz vəziyyətlərə salır və oxucularını bu obrazların faciəsinə acizliklə tamaşa etməyə məcbur edir. Həm məsum Səidənin zorlanması səhnəsi, həm onun nişanlısı Riyadın taleyi, həm də rusdilli mitinq iştirakçısının vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi – “Sarı gəlin”in oxucusunu əndişəyə salır.

Sanki, müəllif onu öz tövsiyə və məsləhətləri ilə bezdirən, səhv yolda olduğunu başa salmağa çalışan oxucularına (“dahilərə”) deyir: “Buyurun, möhtərəm oxucular, öz yerinizi bilin, gücsüzlüyünüzün şahidi olun, kimin söz sahibi olduğunu açıq-aşkar görün, iddialarınızdan əl çəkin.” Sözün hər mənasında nəinki obrazlar, hətta oxucular da yazıçının qəddarlığı qarşısında aciz qalır.

Bu qəddarlığın apogeyi sözsüz ki, toy səhnəsidir. Toy səhnəsi həm də yazıçının cəmiyyətimizin aqibəti haqqında pessimistik peyğəmbərliyidir. Bu toy – Azərbaycanda baş alıb gedən “milli-mənəvi dəyərlər” orgiyası, ura-patriotizm, konservativ-tradisionalist propaqanda mühitində yetişən qaragüruhun yenilikçi qüvvələr üzərində tutacağı toydur. Buna şübhəniz olmasın.

Toyun ən qızğın yerində Professor Rəhman Bədəlova istiqamətlənən güllələr isə son dövrlər cəmiyyətdə baş verən daha bir ağrılı prosesin təsvirinə bənzəyir. Bu, müasir azərbaycanlıların, xüsusən də bir çox “oxumuş”, lakin müxtəlif dini görüşlərin təsiri altında olan gənclərimizin öz maarifçilərinə xəyanətidir. O maarifçilər ki, Azərbaycan xalqının bugünkü nailiyyətləri, sivil dünyanın tərkib hissəsinə iddialı olması, Əfqanıstan, İran və ya Səudiyyədən fərqlənməsinin əsas səbəbkarıdırlar. Əsərdəki Rəhman Bədəlov da Azərbaycan maarifçiliyinin ümumiləşdirilmiş obrazıdır.

* * *

Və sonda, belə görünür ki, Əli Əkbər Azərbaycanın gələcəyindən bərk narahatdır. “Sarı gəlin” romanı da həmin narahatçılığın ifadəsidir. Əgər bir öncəki romanı “Amneziya”da müəllif optimist idisə, “Sarı Gəlin”də bu optimizmdən zərrə qədər də qalmadığının şahidi oluruq.

“Amneziya”da yazıçı Azərbaycanın bir gün qura biləcəyi demokratik cəmiyyəti elə gözəl təsvir edib ki, kitaba hətta “utopiya” da demək olar.

“Sarı gəlin”də isə bizi gözləyə bilən qaranlıq aqibəti elə ustalıqla qələmə alıb ki, onu “antiutopiya” adlandırmaq da olmur.