Konstantinos P. Kavafis. Şəhər və digər şeirlər

Edmund Keeley və Philip Sherrard-ın ingiliscə tərcümələrindən sətri çevirmələr

***

Şəhər

Sən dedin: “Mən başqa ölkəyə, başqa sahilə gedəcəm,
Bu şəhərdən daha yaxşı birisini tapacam.
Mən nə edirəmsə, tale hamısını tərs çevirir
və mənim qəlbim meyit kimi cansızdır.

Hara gedirəmsə, hara baxıramsa,
həyatımın qara viranələri gözümə dəyir.
Bax, mən burada neçə-neçə illərimi məhv etmişəm.
Axı nə qədər mənim ruhum burada çürüsün?”

Sən nə yeni ölkə tapacaqsan, nə də yeni sahil.
Bu şəhər həmişə səni izləyəcək.
Sən bu küçələrdə addımlayacaqsan,
bu məhəllələrdə yaşlanacaqsan,
bu evlərdə saçlarına dən düşəcək.
Sən bu şəhərdə ömrünü başa vuracaqsan. Başqa yerlərə ümid etmə:
səni aparmağa nə bir gəmi var, nə də sənin getməyin üçün bir yol.
Əgər sən həyatını burada, bu kiçik yerdə zay etmisənsə,
sən onu hər yerdə zay edəcəkdin.

***

Şair Yason Kleandrın melanxoliyası

Mənim bədənimin qocalması və yaraşığımın solması
Amansız xəncərin yarası kimidir.
Amma mən hələ təslim olmamışam.
Sənə pənah gətirirəm, ey Şeiriyyət sənəti!
Çünki sən ağrıkəsicilərə yaxşı bələdsən –
Təxəyyül və Dil ilə ağrıları kütləşdirməyə!

Amansız xəncərin yarasıdır bu,
Öz ağrıkəsicilərini gətir, ey Şeiriyyət sənəti,
Onlar bu yaranı bir az da olsa kütləşdirsin.

***

E.ə. 200-cü ildə

“Filippin oğlu İsgəndər və bütün yunanlar, spartalılardan başqa…”

Təsəvvür etmək olar,
Spartalılar bu yazıya necə də biganə idi,
heç veclərinə də almırdılar.
“spartalılardan başqa…”
Əlbəttə, başqa necə ola bilərdi ki?
Spartalılar sizin üçün xidmətçi deyil,
Qabağınıza qatıb özünüzlə aparasız istədiyiniz yerə
və onlara əmr edəsiz. Üstəlik,
nə qədər ümumyunan qoşunu olsa da,
əgər ona Sparta çarı başçılıq etmirsə,
çox qeyri-ciddi bir təşəbbüsdür,
heç diqqətə layiq deyil.

Bu da bir nəzər nöqtəsidir. Başa düşmək olar.

Amma Qranikdə,
Daha sonra İss döyüşündə,
Sonra da Arbelada həlledici döyüşdə
dəhşətli İran qoşununu darmadağın etdilər
bütün yunanlar, “spartalılardan başqa”.

Və bu əfsanəvi ümumyunan səfərindən,
Biz yarandıq, böyük Ellin dünyası

Biz, isgəndəriyyəlilər, antioxiyalılar,
Selevkilər, Misir və Suriyanın
digər saysız-hesabsız yunanları,
Hələ Midiya və Persiyada olanlar…
Bizim üfüqləri aşan ağalığımız və
Baktriya və Hindistana kimi apardığımız
Ortaq yunan dilimiz.

Gəl indi bütün bunlardan sonra
spartalılardan da nəsə danış.

***

Bir Kiçik Asiya qəsəbəsində

Aksiumdakı dəniz döyüşünün nəticəsi
əlbəttə ki gözlənilməz idi.
Amma yeni bəyannamə yazmağa ehtiyac yoxdur.
Sadəcə qalibin adını dəyişsək kifayət edər.
Bax burada, yekun cümlədə, “başabəla Oktaviandan,
Sezarın ucuz parodiyasından romalıları azad edən” əvəzinə
“başabəla Antonidən, Sezarın ucuz parodiyasından
romalıları azad edən” yazarıq,
Qurtarıb gedər. Qalan mətn qaydasındadır.

“Fatehlərin ən şöhrətlisi,
hərbi rəşadətlərində tayı-bərabəri olmayan,
siyasətdə fövqəladə istedadlı
Antoninin qələbəsi üçün bütün qəsəbə” –
burada tez əvəz edirik – “Oktavianın qələbəsi üçün bütün qəsəbə
dua edirdi və bunu Zevsin ən gözəl hədiyyəsi sayır
yunanların şərəfli müdafiəçisinə,
kim ki yunan adətlərinə ehtiram bəsləyir,
kim ki bütün yunan torpaqlarında sevilir,
kim ki bu təriflərə həqiqətən layiqdir,
kimin ki bütün əməlləri təfərrüatlarına qədər yazılmalıdır
yunan dilində, həm nəsrlə, həm də nəzmlə,
şöhrətin dili olan yunan dilində.”
Və sair, və ilaxır. Bəyannamə çox yaxşı səslənir, elə deyilmi?

Advertisements

Bəlkə yunanlara borc verək?

alexis-tsipras
Aleksis Tsipras, Yunanıstanın Baş naziri

Bizdə yaxşı bir məsəl var, deyir ki, bu yaxşılığı qardaş qardaşa eləməzdi, amma mən sənə elədim. İndi mən də yarı zafarat, yarı ciddi Azərbaycan hakimiyyətinə bir təklif vermək istəyirəm. Gəlsinlər, bir dəfə də qardaşın qardaşa etməyəcəyi yaxşılıqdan etsinlər. Yunanlara borc versinlər. Çox yox, cəmi-cümlətanı iki milyard avro. Məncə, imkanları çatar. Amma sırf praqmatik səbəblərdən!

İndi Yunanıstan miskin gündədir, bilirsiz. Borcları xirtdəyəcən yığılıb, qaytara bilmirlər. Merkel başda olmaqla, az qala bütün Avropa yazıq yunanların tərs baş naziri Aleksis Tsiprası divara dirəyib, boğazından da sabunlu kəndiri keçirib, edam etməyə hazırlaşır. Üstəgəl Yunanıstanda nəğd pul da qurtarıb. Hətta hökumət məcbur olub bu günlərdə ictimai nəqliyyatı havayı edib, çünki camaatın gediş haqqını ödəməyə xırda pulu onsuz da yoxdur. Banklar bir həftə işləməyəcək, bankomatlardan da adambaşı 60 avro çıxarmaq olar. Həftənin axırına kimi Tsipras qaniçən Avropa bürokratları və bankirləri ilə dil tapmasa, Yunanıstan gedəcək uçurumun dibinə, hətta bəlkə avronu və Avropanı da özü ilə çəkdi apardı.

Belə bir məqamda birdən, qədim yunan teatr tamaşalarında olduğu kimi deus ex machina ortaya çıxa – yəni Azərbaycan hakimiyyəti — və Tsiprasa əlborcu verə. Ardını təsəvvür edə bilirsizmi?

Əvvələn, bir neçə saatın içində Avropanın bütün solçuları, üstəgəl bonus kimi Avropa Birliyinə qarşı çıxan bütün ifrat sağ və populist ictimai-siyasi qüvvələr olar Azərbaycanın cani-dildən dostu. Köhnə qitədə Le Penin sağçılarından Barselonanın anarxistlərə kimi hamıda bizim hakimiyyətə qarşı müstəsna rəğbət yaranar. Hava yaxşı olsa, bəlkə nümayişə də çıxarlar. Azərbaycan hakimiyyəti dərhal Avropanın kontr-kulturasının və kontr-elitasının sevimlisinə çevrilər. İndi hünəri var hansısa Lunaçek, ya da Şultz durub Avropa parlamentində Azərbaycan hakimiyyəti əleyhinə bir söz desin? Elə o parlamentdəki solçular və sağçılar tutub onların ağzını çırmazlarmı?

Saniyən, bu addımla Guardian problemini də birdəfəlik həll etmiş olarlar. Azərbaycan hakimiyyətini gecə-gündüz tənqid edən Guardian qəzetinin bir zəif cəhəti varsa, o da Tsiprasdır. Haçan açsan, Tsipras haqqında səhifə-səhifə tərifnamə yazırlar. Elə bil Yunanıstan Dövlət Teleqraf Agentliyidir. İndi Tsiprasa bu boyda yaxşılıqdan sonra, sizcə Guardian-ın jurnalistləri və redaktorlarının heç əli gələrmi ki, Azərbaycan hakimiyyəti haqqında güldən ağır bir söz yazsınlar? Vicdanları sızlamazmı? Guardian öz xoşuna çevrilib olmazmı Azərbaycan Dövlət Teleqraf Agentliyi, könüllü əsaslarda?

Salisən, Azərbaycan hakimiyyətini amansız tənqid atəşinə tutan Avropadan qisas almağın daha yaxşı yolu nə ola bilər axı? Təsəvvür edin, Angela Merkel səhər yuxudan duran kimi soruşur: “Həəə, nə oldu? Tsiprasın qanlı köynəyini gətirdiz?” Adyutantları da üz-gözülərini turşudub deyirlər: “Yox, xanım kansler, təəssüf ki, Tsipras köhlən ata mindi, qaçdı əlimizdən qurtuldu.” “Necə?!” “Bəs Azərbaycan ona iki milyard borc verdi, indi kef edir, bizi saymır”. Merkel elə oradaca infarkt olmazmı? Mario Dragi Frankfurtda insult keçirməzmi? Keçirər, hələ Brüssel lotusu Jan-Klod Yunker də əsəbindən elə qışqırar ki, səsini həmvətənləri Lüksemburqda eşidərlər. Vallah, heç İbrahim Məmmədov da həyatının qalan hissəsini Avropa əleyhinə reportajlar hazırlamağa həsr etsə, Avropadan belə intiqam ala bilməz.

İndi bir özünüz düşünün, cəlbedici perspektiv deyilmi?

İz: Yeni nəslin ilk addımları

İz (Kitabsevərlər, 2014)
İz (Kitabsevərlər, 2014) Foto: Kitabsever.wordpress.com

Bu yazını bir etirafdan başlamaq lazımdır: Kitabsevərlər klubunun ilk nəşri olan “İz: Gənc yazarların hekayələr toplusu” haqqında rəy yazmaq mənim üçün bir qədər çətin oldu. Çünki bu kitabda hekayələri toplanmış əksər müəlliflərin məndən xeyli cavan olduğunu, “yeni nəsli” təmsil etdiyini və mənim də yavaş-yavaş geridönməz şəkildə “köhnə nəslə” çevrildiyimi anlamış oldum.

Öz nəslimi təmsil edən və ya daha öncəki müəlliflər barədə rəy bildirmək – aşağı-yuxarı eyni makro-təcrübələrdən keçmiş insanları tanımaq, ya da yeni dəyərlərin mövqeyindən köhnə yazarları topa tutmaq nə qədər asandırsa, “yeni nəslə” köhnə anlayışların və köhnə dəyərlərin mövqeyindən yaylım atəşi açmaq ondan da asandır – bu zaman “standart”ın, “meyar”ın harada bitdiyini və korazehin mühafizəkarlığın harada başladığını müəyyən etmək çətinləşir. Yeni nəsli tənqid edəndə retroqrad olmaq saniyə məsələsidir.

(Mühafizəkarlar bəlkə də gənc nəslə qarşı ona görə amansız olurlar ki, bu cavanlar onlara artıq “yaşlanmış” və “qoca” olduqlarını xatırladırlar.)

Ona görə də Kitabsevərlərin ilk kitabına rəy verməzdən öncə bu “yeni nəslin” ümumi konturlarını cızmaq və tənqid hədəfimizin kim olduğunu daha yaxşı anlamağa çalışmaq lazımdır.

I

Ədəbiyyata və ədəbiyyatətrafı çevrələrə can atan bu yeni nəsil yazar və oxucuların mənə görə üç qabarıq ortaq tərəfi var.

BİRİNCİSİ, bu yeni nəsildə (yəni cavanların əksəriyyətində) ədəbiyyatı duyma fəhmi hələ tap yetişməyib. Onlar çox rahatlıqla Paolo Koelyo, Den Braun, Aqata Kristi, Stefan Sveyq, Frans Kafka və Dostoyevski arasında bərabərlik işarəsi qoya bilərlər. Onların əksəriyyəti üçün Sveyq də, Koelyo da eyni dərəcədə yaxşı yazıçıdır. Söhbət etdiyim mütaliəli gənclərin biri mənə hətta demişdi ki, Kafka onun üçün çox yüngül və rahat kitabdır, Den Braun isə əksinə, çox ciddi və ağır gəlir.

Əslində burada hələlik pis bir şey yoxdur. Koelyo post-sovet məkanında bomba kimi partlayanda mən də hamı kimi onun yeddi-səkkiz kitabını birdən oxumuşdum. Bəlkə də o zaman Koelyonu acgözlüklə oxumasaydım, indi Ekonun “Fuko rəqqası”nı belə zövqlə mütaliə edə bilməzdim. Yəni, zamanla bu nəsil də “əsl” və “bayağı” ədəbiyyatın fərqini tutacaq. Bizim də keçdiyimiz yolları getdikləri üçün bu gəncləri qınamaq hələ çox tezdir.

İKİNCİSİ, bu yeni nəsil bir qayda olaraq rus dilini bilmir (rus sektorunda oxuyanlar, Rusiyada doğulanlar ya yaşayanlar istisna). Rus dilini bilmədikləri üçün də dünya ədəbiyyatına böyük bir darvaza onlar üçün bağlanıb. Qalıblar Azərbaycan naşirlərinin təklif etdiyi balaca nəfəsliyin ümidinə. Çoxlarının düşündüyü kimi ingilis dilini bilmək hələ ingiliscə mütaliə edə bilmək deyil. “İngiliscə bilirik, rus dilinə nə ehtiyac var” deyənlər gedib Şekspiri, Dikkensi, Virciniya Vulfu, Saul Bellounu orijinalda oxuya bilərlərmi? Ay-hay! [Ölmüşdü Xankişi!] İngiliscə “semiçka kimi çırtlamaq” hələ qəliz ədəbi-bədii mətnləri oxuyub başa düşmək deyil. Ortada reading comprehension kimi ciddi söhbət var.

Rus dilini bilməmək təkcə Dostoyevski və Tolstoyu orijinalda oxumaq məsələsi də deyil, həm də geniş dünya ədəbiyyatına çıxışı itirməkdir. Rusların böyük tərcümə məktəbi var – Tibetdən Kanadaya kimi az qala bütün xalqların və ölkələrin ədəbiyyatını rus dilinə tərcümə ediblər. Əgər XX əsrin ən böyük italyan yazıçılarından Alberto Moravianın az qala hər kiçik hekayəsi rus dilinə çevrilibsə, ingilisdilli dünyada vəziyyət bir qədər fərqlidir. Mərhum William Weaver olmasaydı, dayanmadan italyan ədəbiyyatının təbliğatını aparmasaydı, ingilisdilli dünya bu gün XX əsr italyan ədəbiyyatının yalnız üzdə olan beş-altı şedevrindən xəbər tutacaqdı. Umberto Ekonun “Qızılgülün adı” əsərinin ən yaxşı tərcüməsi də Kostyukoviç tərəfindən rus dilinə edilən çevirmədir. Hətta William Weaver-in tərcüməsi də Kostyukoviçin çevirməsinin yanında çox zəif, solğun və natamam iş təsiri bağışlayır.

Doğrudur, türkcə kitablar var və bizim yeni nəsil türkcə çox yaxşı oxuyur və başa düşür, amma burada da bir-iki əlavə problem var. Əvvələn, biz türkcə kitablara təzə-təzə çıxış əldə etməyə başlamışıq (son bir neçə ildə bu kitabları kütləvi şəkildə ölkəyə gətirmək mümkün olub) və gənclər bu istiqamətdə hələ romantik-sentimental janrlara üstünlük verirlər. Rus dili darvazasının üzümüzə bağlanması ilə bizə dəyən mədəni ziyanın türk dili darvazasının üzümüzə açılması ilə tam sağalması hələ bir müddət çəkəcək. Üstəlik, türkcə və rusca tərcümələri qarşılaşdırmaq imkanı olan biri kimi deyə bilərəm – türk tərcümə məktəbinin rus tərcümə məktəbi səviyyəsinə çatması üçün yəqin ki, bir 50 il filan lazım olacaq (bir az pafoslu çıxdı, üzr istəyirəm).

ÜÇÜNCÜSÜ, yeni nəsil gənclər üçün “oxucuya çevrilmək” və “yazar olmaq” arasında məsafə və sürət olduqca qısadır və qısalmağa doğru gedir. Yəni bu gənclərdə Saramaqonun 20 illik səbri və hövsələsi yoxdur. Əgər Saramaqo ilk yetkin əsərlərini 20 il jurnalist və tərcüməçi kimi çalışdıqdan sonra ortaya qoymağa başlamışdısa – o da qısa şeir və hekayələrlə – bizim yeni nəsil gənclər çox iddialıdırlar. Onlar ilk oxuduqları və təsirləndikləri kitabdan sonra yazıçı olmaq qərarına gəlirlər və ciddi ədəbi əsərlər yaratmaq istəyirlər. Onlar “oxucuya çevrilməklərinin” “qırxı çıxmamış” dərhal “yazar olmaq” iddiasına düşürlər.

Qafiyəsi olan hər Facebook statusunun şeir, dialoq keçən hər bloq yazısının hekayə hesab edildiyi bir zəmanədə ən böyük zərbəni elə ədəbiyyat özü alır. Bir xalqın yeni ədəbiyyatının hələ doğulmadan beşikdəcə boğulması başqa necə baş verə bilər ki?

(Bu passajı İsmayıl Kadaredən parafraz etmişəm.)

Məncə, burada “standart” və “meyar” yavaş-yavaş korazehin mühafizəkarlıqla əvəzlənmək istəyir, ona görə də bitirim və keçim “İz” kitabına.

II

Açığı, “İz” kitabında iki hekayə istisna (Rəşad Babalı və Həmid Piriyevin hekayələri), fövqəladə heç nə görmədim, hətta ədəbiyyat adına heç nə görmədim.

Yuxarıda adını çəkdiyim iki nəfərdən başqa bütün digər yazarlar utanmadan, çəkinmədən bizi saxta sentimentallıq priyomu ilə aldatmağa çalışırlar. Əgər bu hekayələrin üstündən saxta sentimentallıq çarşabını götürsək, altında boş hava və ya xəyalət görəcəyik. Bir dənə dişə dəyəsi ədəbi nəsə tapmaq üçün bu gənclərin yazdıqlarını oxuyanları böyük məyusluq gözləyir. Lirik, sentimental, metafizik, evdarqadınağladan, Latınamerikan serialları sayağı qəm, kədər, dərd, əzab, iztirab kultu bu kitabın başlıca leytmotividir. Kitabda hətta nöqtələr və vergüllər də ekzistensial böhran keçirir, depressiya yaşayır, malxülyaya dalır, kədər okeanında qərq olur.

Məni çox narahat edən daha bir məsələ – əksəriyyəti 1990-larda doğulmuş bu gənclərin, həyatlarının ilk baharında, kefdə damaqda olmalı olduqları zamanda bu qədər pessimizmə qapılmasıdır. Başa düşmürəm, bu gənclərin ölüm, qocalıq, qəbiristanlıq, intihar, dəlixana, cinayət, edam, terror, başkəsmə sevgisi haradan qaynaqlanır? Axı bu gənclər bu cavan yaşda bu qədər əzabı yaşamağa nə vaxt imkan tapdılar?

III

İndi isə icazə versəniz, ayrı-ayrı hekayələrin icmalına keçək.

İlk öncə Vüsal Namiqoğlunun “Avropa dilənçisi və fahişə qızı” hekayəsi barədə bir-iki söz deyim. Hekayə yazmaq moizə oxumaq deyil, nə də ədəbiyyatçı gərək insanlara əxlaq dərsi keçmək fikrinə düşməsin. Əxlaq barədə moizə oxumaq üçün məsciddə minbər var. Ədəbiyyatda isə moralizmə yer yoxdur, illah da adı çəkilən hekayədəki kimi saxta moralizmə. “Sırlar kapısı”nın evdarqadınağladan “namaz qılmadı, yıxıldı qıçı sındı” tipində əxlaq dərsi keçmək ədəbiyyatçının işi deyil. Ədəbiyyat başqa şeydir.

Nurlana xanım Həşimovaya isə sadəcə onu məsləhət görərdim ki, ədəbi yaradıcılıqdan daha çox öz müəllimlik peşəsinə diqqət ayırsın. Müəllimlik şərəfli və qürurverici peşədir. Nurlana xanım fəxr etməlidir ki, o, müəllimədir və gənc nəslin formalaşmasına əvəzsiz töhfəsini verir. Ədəbiyyatı isə buraxmaq lazımdır bu işi daha yaxşı bacaranlara.

Tural Əliyev də hələ hekayə yazmaqdansa öz dərslərini oxumağa daha çox vaxt ayırsa, çox gözəl olar. Məktəbi uğurla başa vurmaq çox vacibdir, hekayə yazmaq üçün isə hər zaman vaxt tapmaq olar. Hələ qabaqda bütöv bir ömür var.

Röyal Qabarovun hekayəsi haqqında tutarlı heç nə deyə bilmirəm, çünki nə demək istədiyini duysam da, hekayədən heç nə başa düşmədim. Abzasların, hətta az qala cümlələrin bir-biri ilə bağlılığı yoxdur. Fikirlər də dağınıqdır, yazı da. Məncə, öz yazısı və üslubu üzərində xeyli çalışmalıdır, fikirlərini yazıya çevirəndən əvvəl və sonra cilalamalıdır, öz üzərində işləməlidir. Yəni, hekayə belə olmur, belə yazılmır, niyyət nə qədər səmimi olsa da.

Tural ƏzimzadəXəyal Mahmudlu məni xeyli təəccübləndirdi. Biri Biləsuvardan, biri də Şəkinin kəndindən olan bu gənclər öz hekayələrində amerikan ailələrini təsvir etməyə çalışıblar. Əzizlərim, siz amerikan ailələrini heç tanımırsınız, filmlərdən qazandığınız təəssüratlara da çox güvənməyin. Yəni Biləsuvarda və Şəkidə azərbaycanlı ailələrinin faciəsi azdırmı ki, siz qaçıb amerikan ailələrinin dərdindən yazırsınız? Qoy amerikan ailəsinin dərdini amerika yazarları çəksin, siz isə Biləsuvarın, Şəkinin, Azərbaycanın ailə faciələrindən yazın. Kriminal verilişlərinə baxın, görün nə qədər material var, heç yaradıcı təxəyyülə ehtiyac da qalmır.

(Tural bəy, bir şey də deyim, xətrinizə dəyməsin – baş kəsilmə səhnəsi çox təsirlidir, amma heç professor Douelin başı o qədər yaşamamışdı, fikirləşməmişdi, sizin kəsdiyiniz baş isə az qaldı qurdla qiyamətə qalsın.)

Nurəddin Məmmədlinin “Tənbəl” hekayəsi nəinki çap olunmamalı, ümumiyyətlə yazılmamalı idi. Yəqin ki anlaşılmazlıq olub.

Vüqar Abdiyev, Həmid Babayev, Cəmilə Məmmədli, Səbuhi ŞahmursoyElvir Nizamioğlunun hekayələri haqqında sadəcə bir şey demək olar – onların hekayələrində ucuz və saxta sentimentallıqdan başqa ədəbi heç nə yoxdur. Amma bu yazarların (üstəgəl Tural Əzimzadənin) həm də yaxşı “nəfəsi” var. Elə bil ki, qələm onların əllərində üzür (ya da klaviatura rəqs edir). Təəssüf ki, bu “nəfəsi” yaxşı bir ədəbi mətn yaratmaq əvəzinə ucuz sentimental priyomlara həsr edirlər. Onlar öz istedadlarını daha yaxşı yazılara sərf edə bilərdilər. Amma bu dəfə alınmayıb.

Və nəhayət, mənim fikrimcə kitabın ən yaxşı iki hekayəsi – Rəşad Babalının “İşıq dirəyi”Həmid Piriyevin “Dana Kazım”ı. Bu hekayələrdə sentimentallıq yoxdur, əksinə həyat öz çılpaq naturalizmi ilə gözə girir. Bəlkə də məhz anti-sentimentallığına görə bu hekayələr mənim diqqətimi cəlb edib – başqa kontekstdə bəyənməyə bilərdim. Çünki Rəşad Babalı nə qədər realist və naturalist tərzdə yazsa da, “nəfəsi” çatışmır. Hiss olunur ki, Rəşad boğulur, sözlər elə bil kəlbətinlə çıxır, təxəyyülün gücü yetmir, qələm bir nöqtədə ilişib qalır (məcazi mənada desək). Rəşadın içindəki jurnalist onun içindəki yazarı üstələyir. “Nəfəs” olmadan böyük yazara çevrilmək isə çox müşkül və ağrılı prosesdir.

Həmid Piriyev isə sanki yazıçı yox, stenoqrafçıdır. Mən bilmirəm, “Dana Kazım” hekayəsində uydurma nə qədərdir, həqiqət nə qədər. Amma hekayəni oxuyanda elə təəssürat yaranır ki, Həmid öz fotoaparatını götürüb və gedib hansısa həyat lövhəsini lentə həkk edib. Həmid heç rəssam da deyil, sanki adi fotoqrafdır. Əgər ədəbiyyat sadəcə stenoqrafiya olsaydı, həyatı olduğu kimi vərəqə köçürsəydi, onda biz ona fiction (uydurma) deməzdik. Ədəbiyyat axı həm də uydurmadır. Həyat və yazıçı təxəyyülü  ədəbiyyatda çulğaşıb yeni fenomen yaradır. Həmidin hekayəsi uydurmadırsa, qoy oxucu da bilsin uydurmadır. Bəzən İnternetdə rastınıza çıxar – karandaş və ya boya ilə elə rəsmlər çəkirlər ki, onlar lap fotoya oxşayır. Bu şəkillərə baxıb “Əjdaha!” deyirlər, amma bu şəkillər heç zaman sənət əsəri olmur. Amma Munkun “Çığırtı”sı əsl sənət əsəridir.

Marksist pişiyi tumarlamaq

Mənbə: Wall4all.me
Mənbə: Wall4all.me

Mənim pişiklərə qarşı bir az zəifliyim var, yəqin bilirsiniz.

İndi də İnternetin ucsuz-bucaqsız ümmanında bir Marksist Pişiyə rast gəldim, mənim son yazıma fikir bildirərək, sol pəncəsi ilə cırmaq atıb. Mənim pişiklərə zəifliyimi bildiyini ehtimal edib, bu hərəkətini dostca söhbət kimi qəbul edirəm. Ona görə də bir neçə qeydimi paylaşmaq istəyirəm. Amma əvvəlcə icazə versəniz, “Liberal eksperimentin sonu” yazısına bir balaca şərh verərdim.

Mənim üçün “liberal” anlayışı bütöv, tam anlayışdır. Yəni “liberal” ifadəsinin yaxşı tərəflərini götürüb pis tərəflərini atmaq, siyasi tərəfini götürüb iqtisadi tərəfini rədd etmək (və ya tərsinə – pis tərəfini götürüb yaxşı tərəfini atmaq, siyasi liberalizmi rədd etməklə ancaq iqtisadi liberalizmi qəbul etmək) qeyri-mümkün bir şeydir. Siz “siçan zəhəri”, “sağ avtoritarizm” kimi xülyaların sehrinə qapıldığınız an, artıq liberal deyilsiniz. Çünki liberal olan şəxs ikinci dərəcəli məsələlərdə kompromislərə gedə bilər, ancaq fundamental prinsiplərə xəyanət edə bilməz. Necə ki, bir müsəlman araq içsə günah etmiş olar, amma Allahı inkar etsə, müsəlmanlıqdan çıxır. Ya da bir solçu Stalini, Lenini amansız tənqid edə bilər, amma Marksı tamam inkar etsə, deməli başqa ideoloji müstəviyə keçir. Evin üstünü tikib-sökmək olar, amma evin bünövrəsini qazıb dəyişsəniz, siz yeni ev tikmiş olursunuz.

Ancaq söhbətin başqa tərəfi də var. Marksist Pişik çox doğru buyurur ki, “sol” kifayət qədər geniş anlayışdır. Eyni şeyi “liberal” anlayışı haqqında da demək lazımdır. Liberalizm o qədər geniş anlayışdır ki, bəzi hallarda sol anlayışı ilə eynilik təşkil edə, bəzən isə sol anlayışına qəti ziddiyyət təşkil edə bilər. Bunun klassik liberalları var, sosial-liberalları var, neoliberalları (Allah onların kökünü Yer üzündən kəssin, amin!) var. Hələ libertarian (əslində bizim dildə doğru forması libertar olmalı idi) və libertin anlayışlarını liberal anlayışı ilə qarışdıranlar var.  Ən nəhayət, liberal anlayışının bütövlüyünə təcavüz edib onun ayrı-ayrı fraqmentləri ilə silahlanıb özünə “liberal” deyən üzdəniraqlar da var.

Mən sosial-liberalam, fərdi azadlıqlar və sosial ədalət arasında tarazlığın mümkünlüyünə inanıram. Mən azad bazarı insan hüquq və azadlıqları ilə eyniləşdirməyə tamamilə qarşıyam, eləcə də insan hüquq və azadlıqlarını sosial ədalət və rifaha qarşı qoymağı da prinsipial olaraq qəbul etmirəm. Bəli, insan hüquq və azadlıqları prinsipdir, fundamentdir, azad bazar da şərtdir, olmalıdır. Ancaq azad bazar ədalətsizlik və çoxsaylı mənfi nəticələr doğurur və burada dövlət – sinfindən, silkindən, var-dövlətindən, dini-etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün insanların ortaq mülkiyyəti olan dövlət – bazara müdaxilə edərək sosial ədaləti bərpa etməlidir, insanların rifahını qorumalıdır. Dövlət sadəcə bir dəstə varlı burjuanın, ya da eqoist siyasi elitanın dövləti deyil. O, həm də hər kənd yeməkxanasında işləyən aşpaz qadının dövlətidir.

Ona görə də Marksist Pişiyə etirazım var – necə mən bütün solçuları eyni səbətə qoymuram, o da bütün liberalları eyni səbətə qoymasın.

Marksist Pişiyə ikinci etirazım da budur ki, mənim siyasi imkanlarımı və siyasi bacarıqlarımı çox yuxarı, hətta fantastik qiymətləndirir. Mən sadəcə bloq yazan bir sosial-liberalam, nə ordum var, nə silahım, nə pulum, nə də güclü şəbəkəm. Heç bir frankmason lojasının, qlobal beyin mərkəzinin, Bohemiya meşəsinin, Bilderberq qrupunun üzvü deyiləm. Bütöv bir xalq üzərində “liberal eksperiment” qoymaq iqtidarında da deyiləm, nə də kimsə belə bir eksperiment qoyub. Eksperiment sözü sırf ixtiyari bir seçimdir. Orada “Liberal epoxanın sonu”, “Liberal orgiyanın sonu”, “Liberal vakxanaliyanın sonu” da ola bilərdi. (İndi arxa tarixlə düşünürəm ki, “liberal vakxanaliya” və ya “liberal orgiya” yazsa idim, daha vurucu və möhtəşəm alınardı, ancaq atalarımız da yaxşı deyib: müsəlmanın sonrakı ağlı.) Eləcə də heç bir iri, orta və ya xırda burjuaziya ilə kompaniyada gəzib dolaşmıram, ömrü boyu qeyri-hökumət sektorunda çalışmışam, varlı biznesmen dostlarım da yoxdur.

Ona görə də mənim burjuaziyanın maraqları naminə və ya hansısa qlobal frankmason təşkilatın sifarişi ilə bütöv bir xalq üzərində “sol eksperiment” qoymaq fikrim, niyyətim, gücüm yoxdur. Həm də ki, “liberal eksperiment”imin uğursuzluğundan sonra həmin o fövqəltəbii qüvvələr və ya qana həris qlobal burjuaziya növbəti eksperimenti heç mənə tapşırardımı?

Marksist Pişik çox doğru sual soruşur və deyir ki, mən bu suala cavab verməkdən yayınmışam: liberal eksperimentin süqutunu şərtləndirən faktorlar nələr oldu? Bu sualın cavabı qismən Nicat Qarayevin yazısında, qismən də mənim yazımda var.

Nicat çox doğru vurğulayır ki, Azərbaycanda liberal demokratik ideyalar QHT-lərin təsiri ilə formalaşmışdı. Mən buraya daha iki faktoru əlavə edərdim: xaricdə oxuyub qayıtmış gənclər və bizim insanların dil biliklərinin inkişafı nəticəsində ingilisdilli siyasi ədəbiyyata, mətbuata filana çıxışı. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqil olanda ölkədə yalnız iki ideya var idi –  ifrat, romantik və bəzən də qaragüruh millətçilik (oturmayan ermənidir!) və diskreditasiya olmuş sol. Daha sonra ideyaların qlobal diffuziyası şəraitində ölkəyə daha iki ideya gəldi: Qərb dünyasından liberal-demokratik ideyalar və Şərq dünyasından siyasi islamçılıq.  Sol isə bu iyirmi beş ildə çox ağır proseslərdən keçərək yavaş-yavaş reabilitasiya olmaqdadır.  Bu reabilitasiya prosesi hələ də başa çatmayıb. Yeni solun işartıları və parlaq nümayəndələri var, amma Sovet keçmişinə nostalgiya və stalinist keçmişə bağlılıq tam olaraq ortadan qalxmayıb.  Həmin o sovet nostalgiyası Marksist Pişiyin yazısında da implisit formada özünü büruzə verir.

Bəs bu liberal eksperimentin sonrası necə oldu? Çox sadə, Azərbaycan hökuməti liberal-demokratik ideyalara qarşı sərt hücuma keçdi, ölkədə onun daşıyıcılarına qarşı sərt tədbirlər görüldü. Erkin Qədirlinin təbiri ilə desək, “siyasi səhnə sərt tədbirlərlə təmizləndi”. Tutulan tutuldu, qaçan qaçdı, qalan qaldı. Bundan sonra isə cavab mənim yazımdadır: çox təəssüf ki, bizim liberalların böyük əksəriyyəti öz qara instinktlərinə qalib gələ bilmədilər; emosiyaların, stereotiplərin, populizmin, savadsızlığın, təkəbbürün, içiboş bütlərin güdazına getdilər. Necə deyərlər, bizim dağlara da nəhayət qar yağdı. Tək-tük liberal qalıbsa da, onlar da ancaq güzgüdə həmsöhbət tapır. Marksist Pişik yenə də düz buyurur: indi məlum olur ki, bu liberalların bir çoxu dırnaq üçündə liberal imiş, bağda ərik qurtaranda (yəni qrant pulları) bunların da “liberallığı” bitdi.

Müqəddəs yer boş qalmır, əminəm ki, bunu Marksist Pişik də bilir. Azərbaycanda Sovetdən sonra diskreditasiya olmuş solun yerini siyasi islamçılıq tutub. Jijek deyir ki, siyasi islamçılıq uğursuzluğa düçar olmuş solun erzatsıdır (erzatz for the failed left). İndi də uğursuzluğa düçar olmuş liberalların yerinə onların erzatsı – sağ irtica gəlir.

Mən Marksist Pişiyin siyasi görüşlərini anlamağa çalışdım – çox təəssüf ki, bloqunda cəmi bir yazı var, o da mənim cızma-qarama cavabdır, yəni oradan anladığım qədər anlamağa çalışdım. Ancaq mənim də Marksist Pişikdən bir ricam var – o da gərək məni anlasın.

Mən Azərbaycanda siyasi meynstrimdə uğursuz solun erzatsı olan siyasi islamçılıqla uğursuz liberalların erzatsı olan sağ neoliberal irticanın üz-üzə gəlməsini istəmirəm. Onların heç biri məni təmsil etmir, nə də bu ölkənin vətəndaşlarının əksəriyyətinin görüşlərini təmsil etmir. Bizə içməli suyun keyfiyyətinə maraq göstərən sosial hökumət lazımdır, insanların əxlaqına maraq göstərən islamçı hökumət yox. Nə də bizə yalnız iri oliqarxların varlanmasına xidmət edən neoliberal siyasi elita lazım deyil.

Mənimlə Marksist Pişik arasında bir fundamental fərq var. Biz hər ikimiz “əsl solun” necə olması haqqında ciddi şəkildə razılaşmırıq. Mənə görə sosial-liberalizm, sosial-demokratiya, uzaqbaşı Syriza kimi sol məqbuldursa, Marksist Pişik bütün bu siyasi spektri dağıdacaq proletar inqilabından danışır. Amma mənim bu ziddiyətin həlli üçün çox sadə cavabım var: ona görə Marksist Pişik oturub mənə, bloq yazan sadə sosial-liberala cavab verməli deyil. Öz tərəfdaşları ilə xalq kütlələrinin içərisinə getməlidir, proletar sinfini (əgər varsa) təşkilatlandırmalıdır, inqilabi partiya qurmalıdır, burjuaziyaya qarşı mübarizəyə qalxmalıdır, yeri gəlsə partizan müharibəsi aparmalıdır Kİ, sonda bir gün qırmızı komissarlar gəlib mənim qapımı döysünlər və desinlər: “Azərbaycanda burjua rejimi devrilib, burjuaziyanın ağalığı sona çatıb, proletarın yeni inqilabi hökuməti qurulub, siz isə proletar sinfinin düşməni kimi həbs edilirsiniz və öz cinayətlərinizə görə İnqilabi Tribunal qarşısında cavab verəcəksiniz. Bizimlə gəlin.

Hər şey bu qədər sadə, həm də mürəkkəbdir.

Marksist Pişiyə cavabım bu qədər. İndi isə sağ qonşumuzun hürüşən küçükləri haqqında bir iki söz deyim.

Mənə dedilər ki, 20 yaşlı bir ergen-liberal Facebook-da mənim yazımı geninə-boluna müzakirə etdikdən sonra deyib ki, Əli Novruzov unudulub, ona görə yenidən gündəmə qayıtmaq istəyir. Mən də onu deyim ki, tamam iftiradır. Məqsədim sizin Facebook gündəminizdə olmaq olsaydı, dondurduğum profilimi çoxdan açardım və sizin saysız-hesabsız “ictimai-siyasi xadimləriniz” kimi hər mövzuda öz “vətəndaş mövqeyimi”, “ziyalı mövqeyimi” bildirərdim. Allaha çox şükür, xalqımız da çox səxavətli xalqdır, like-nı, comment-ni, share-ni heç vaxt əskik etmir. Sadəcə, bəzi şeylərdən imtina etməyi bacarmaq lazımdır. Əsas da illüziyalardan imtina etməyi bacarmaq lazımdır. Qırmızı həbb, yoxsa mavi həbb – seçimi hər zaman siz edirsiniz.

Bir də eşitdim kimsə mənim son yazımı “QHT bazarının bağlanması”, “qrantların kəsilməsi” ilə əlaqələndirib. Sözün düzü, bu, heç iftira da deyil, təmiz trolluqdur. Məntiqlə QHT sektorunda pula görə olan adam indi də pul olan yerə qaçsın axı. Qatar-qatar, təyyarə-təyyarə xaricə qaçıb oradan öz “vətəndaş mövqeyini” əskik etməyən “ictimai-siyasi xadimləriniz” də sizə misal olsun. Bir soruşun onlardan – hansı pullara yaşayırlar? Mən isə heç QHT-lərin qızıl dövründə, bizim bəzi ictimai-siyasi mücahidlər Versaçi şalvarında bulvarda velosiped sürəndə də böyük pullar ya qrantlar almamışam. İstəyən olarsa öz əmək kitabçamı (əmək müqavilələri üçün)  və 2010-dan bəri vergi hesabatlarımı (xidmət müqavilələri üçün) sizə fərdi şəkildə göstərə bilərəm. Yəni dediyim odur ki, trolluq etməyin, yaşınızdan-başınızdan utanın.

Bu qədər.

Liberal eksperimentin sonu

Kəfən
Sadəcə ağ kəfən. Başqa heç nə.

Sözün düzü, bu mövzuya heç girmək istəməzdim, amma Nicat Qarayevin REAL haqqında fundamental tənqidini liberal-solçu diskussiyası kimi pərdələyib, onun haqlı iradlarına “solçu qərəzi” deyib sudan (daha doğrusu, bataqlıqdan) çıxmaq cəhdlərini görəndə xeyli təəssüfləndim.

Zaur Qurbanlı da söhbətə qoşulub yazır ki, REAL liberal təşkilatdır, hətta klassik liberal təşkilatdır (İlahi, Pərvərdigara, sən keç günahımızdan), sadəcə xalq o qədər avamdır ki, realçılar öz fikirlərini insanlara çatdırmaq üçün populist şüarlara əl atırlar. Təbii ki, Nicat da bir solçu kimi bunu bəyənmir.

Həqiqətən də Nicat solçudur, əlavə edim – sosial-demokratdır. Amma siz o bir olan Allahın eşqinə, REAL nə vaxtdan liberal, hətta klassik liberal oldu? Siçan zəhəri, sağ avtoritarizm, siyasi səhnəni sərt tədbirlərlə təmizləmək, millətçilik və Milli Lider (almanca Führer), Azərbaycanın dağlarında yaşayan insanları Kür-Araz ovalığına köçürüb assimilyasiya etmək – bu təkliflər və ideyalarla yaşayan adamlar necə liberal ola bilər axı? Hansı liberal köpək oğlu durub deyər ki, bizə sağ avtoritar keçid hökuməti və onun başında avtoritar milli lider lazımdır? Biz ümumiyyətlə sizinlə eyni planetin adamlarıyıqmı?

Əlbəttə, tənqidə cavab vermək çox normal haldır, tənqidi qəbul etməyib mübahisə etmək də gözəl şeydir, ancaq bu ölkədə görüləsi ən absurd işlərdən biri də REAL-ı “klassik liberal” adlandırıb “solun qərəzli tənqidlərindən” qorumaqdır. XXI əsrdə avtoritar, millətçi Milli Lider tələb edən kimsə heç vaxt liberal ola bilməz. Elmi ədəbiyyatda REAL kimi kreaturaların öz təbii adı var – SAĞ İRTİCA. Bununla da söhbət bitir.

Mən də ki liberalam, bilirsiniz. Ola bilər ki, əslindən. Amma klassik liberal olmadığım üçün üzr istəyib bir az da özünütənqidə keçim. İcazə verirsinizsə.

Ümumiyyətlə, bütün baş verənlərdən sonra Azərbaycanda “liberallar” gərək utanıb yerin dibinə girsinlər. Ən yaxşısı isə başlarını aşağı salıb gedib öz “liberal” və neoliberal (dırnaqsız) ideyalarını təcrübədə sınaqdan keçirsinlər, biznes filan qursunlar. Görək bu “azərbaycanlılar alverçi millətdir” hipotezası real həyatda öz empirik sübutlarını tapırmı? Bir görək özfəaliyyətləri nədən ibarətdir? “Alverçi millətin” avanqardı olan alverçi “liberallar” qaz vurub qazan doldura biləcəkmi, yoxsa elə ancaq liberalizmin prinsipləri ilə alveri bacarırmışlar? Siçan zəhərini Lee Kuan Yew-nun qırxı çıxmamış kəfəninə büküb intellektual fahişəlik etmək asandır, bəs Bakının ətraf rayonlarında bir mürdəşirxana açıb işlətmək necə, bacararlarmı?

Xanımlar və cənablar, sizə bir liberal kimi deyim: Azərbaycanda liberal eksperiment başa çatdı. Süquta uğradı. Hay-hayı da getdi, vay-vayı da. Bu “sağ avtoritarizm” deyib duran cənabları da liberal zənn edib illüziyalara qapılmayın. Çox təəssüf ki, bizim liberalların böyük əksəriyyəti öz qara instinktlərinə qalib gələ bilmədilər; emosiyaların, stereotiplərin, populizmin, savadsızlığın, təkəbbürün, içiboş bütlərin güdazına getdilər. Necə deyərlər, bizim dağlara da nəhayət qar yağdı. Tək-tük liberal qalıbsa da, onlar da ancaq güzgüdə həmsöhbət tapır.

Azərbaycanda baş qaldıran bu sağ irticadan qurtuluş yolu isə yalnız Soldan keçir. Yox, demirəm ki, Sol gələcək, zülm bitəcək. Sadəcə bu dəqiqə Azərbaycanda yeganə proqressiv alternativ kimi qalan ideya – sağlam, Sovet keçmişini tənqid etməkdən çəkinməyən və bəşəri ideallara hələ də xəyanət etməyən Soldur. (Yəni nə Sovet keçmişindən nostalgiyaya qapılıb orqazm yaşayan “solçular”, nə də “türk solu”nun yarım-yapalaq yazar-qrafoman kopyaları bu yazını tələsik paylaşıb sevinməsinlər.)

Siz isə, hörmətli “liberal” xanımlar və cənablar, əgər bu perspektivdən narahat olursunuzsa, günahı ən birinci özünüzdə axtarın. Viskidən, araqdan gillədib “sağ avtoritarizm”, “siçan zəhəri”, “alverçi millət” kimi xam xülyalarla gərək vaxtında az jonqlyorluq edərdiniz. Jonqlyorluğa başladınızsa, kloun olmağa cəmi bir addım qalır – elə ki sirkdə tamaşaçılar sizə güldülər, tamam. Mission accomplished.

Üzrxahlıq

Bir dostum var, ciddi dindardır, üsulu, qaydası ilə klassik müsəlman. Münasibətlərimiz çox yaxşıdır, zaman-zaman mübahisələrimiz olsa da. Bir mübahisəmiz zamanı ona demişdim ki, sənin içində latent Taliban var, ilk imkanda üzə çıxacaq. Amma yenə də münasibətlərimiz korlanmır. Çünki yeri gələndə, o da məni sərt tənqid edə bilir – məsələn, mən Misirdə son hərbi çevrilişə müsbət yanaşanda (indi fikrimi tamam dəyişmişəm).

Həmin dostumla daha yaxından canlı tanış olduqca, maraqlı cəhətlərini öyrənirəm. Ümumiyyətlə, sosial şəbəkələr vasitəsilə ünsiyyət qədər dostluğun evini yıxan ikinci şey yoxdur. Sosial şəbəkələrdə qurduğum dostluqların hələ heç biri dar məqamda sınaqdan çıxmayıb. Facebook-da qurulan dostluqların dağılması bir unfriend düyməsi qədər rahatdır, bəlkə də ondan daha rahat. Facebook-u tərk etdikdən sonra görürəm ki, dostlarıma daha çox qiymət verməyə başlamışam. Bir sözlə, əsl dostları dostluq illüziyalarına qurban verməyə son qoymaq lazımdır, təcili şəkildə.

Həmin dostuma gəldikdə – bu yaxınlarda öyrənmişəm ki, öz kiçik oğlanlarına qəti şəkildə oyuncaq silah, tapança filan almır. Düşünür ki, oyuncaq silah nə qədər oyuncaq olsa da zorakılığı legitimləşdirir. Ona görə də istəmir ki, övladları uşaq yaşından kiməsə “atəş açsın”, kimisə “öldürsün”, “qatil” olsun.

Bunu öyrənəndə çox təsirləndim, büruzə verməsəm də. Əlbəttə, bünövrəsi zorakılıq üzərində qurulan insan sivilizasiyasını köklü sürətdə dəyişmək bir idealist insanın iqtidarında deyil. Amma yanan evi söndürmək üçün dimdiyində su gətirən qaranquş kənardan yanğına baxan qarğalardan qat-qat nəcibdir, elə deyilmi? Həmin vaxtdan düşünürəm – “içində Taliban var” dediyim adamın göstərdiyi bu həssaslıq çox fövqəladədir axı. Belə həssaslığı neçə adamda görmüşəm?  Götürək elə içində Taliban yox, Qandi və ya Tolstoy olan adamlardan?

Ona görə də düşündüm-daşındım və qərara gəldim ki, mənim həmin adama təxirəsalınmaz üzrxahlıq borcum var. İndi də ad çəkmədən, amma ünvanlı şəkildə həmin dostumdan üzr istəyirəm.

O ki qaldı bunu bloqda yazmağıma, ciddi səbəbi var – həmin Taliban bənzətməsini ictimai etmişəm, ona görə də üzrxahlığıı da gərək ictimai edim. Əgər səhvlərimizi etiraf edə bilmiriksə, onda bu bloqları niyə yazırıq?