Kateqoriya Arxivləri: Bütün yazılar

Konstantinos Kavafis, Divarlar

Düşünmədən, çəkinmədən, utanmadan
Uca, qalın divarları ətrafıma hördülər.
Çarəsizlik içində mən oturmuşam,
İndi yalnız tək bircə şey məşğul edir fikrimi –
daha nələr edəcəkdim bayırda mən!
Necə oldu, divarları hörən zaman duymadım,
eşitmədim bənnaların səsini heç!
Yavaş-yavaş onlar məni ayırdılar dünyadan.

Keeley və Sherrard-ın ingiliscə tərcüməsindən tərcümə

Advertisements

1 Şərh

Kateqoriysı Bütün yazılar, Tərcümələr

Seymur Baycan Tiflisdə

TİFLİSİN NƏBATAT BAĞINDA səhər tezdən bir kimsə gözə dəymir, dünənin yuxusundan hələ tam doymamış və içkisindən tam özünə gəlməmiş işçilərdən başqa. Kiçik təpəciyin döşü ilə qəfil burulub aşağıya enən cığırda dayanmışıq, siqaret çəkirik. Seymur gəzəndə siqaret çəkmir, siqaret çəkəndə isə mütləq bir yerdə dayanır.

“Bu qarı görürsən?” – siqareti tutduğu sağ əliylə Seymur Nəbatat bağını örtən qarı göstərir, – “Yağır, hər yeri örtür, hər tərəf ağappaq, sən də deyirsən nə gözəldir, lap göz oxşayır. Amma əriməyə başlayanda görürsən ki, altında zir-zibil, çirkab, palçıq, bir sözlə, biabırçılıq.”

Əlbəttə Seymur konkret Nəbatat bağını nəzərdə tutmur, ümumi danışır, çünki özü də yaxşı bilir ki, burada zibillik olmur.

“Bizdə də təxminən oxşar vəziyyətdir,” – siqaretdən bir qullab alan Seymur davam edir, – “Neft pulları bax beləcə qar kimi Azərbaycanın ayıblarını örtmüşdü. İndi neft bitir, pul qurtarır, qar əriyir və bütün bu ayıblar hamısı yavaş-yavaş üzə çıxacaq.”

Seymur səhər tezdən xaş yeyib gəlib, mən də adətim üzrə üç fincan acı qəhvə və siqaret.

“Pul Azərbaycanı və azərbaycanlıları çox maraqsız etmişdi. İndi pul qurtarır, Azərbaycan yenidən maraqlı olmağa başlayacaq,” – deyir Seymur Baycan və siqaretin kötüyünü zibil qabına atır.

TİFLİSİN NAMƏLUM SƏMTİNDƏ – adı sirr qalsın – kirayə tutduğu evin mətbəxində Seymur Baycan tavada qızarmış, yağlı bir toyuq budunu qabağına çəkib nahar edir. Ətini, dərisini yedikcə sümüklərini də səliqə ilə yanındakı kiçik boşqaba qoyur.

“Bilirsən, biz nə qədər fərqli qalmağa çalışsaq da, sağlam düşüncəmizi qorumağa cəhd etsək də, ölkədəki ümumi atmosfer istər-istəməz bizə də təsir edir,” – Seymur deyir. – “Özün də bilmədən bir də baxırsan ki, həmin abu havaya düşmüsən.”

Nəbatat bağındakı gəzintimizdən düz altı ay keçib. Tiflisin qarlı və soyuq qışını isti və quraq yayı əvəz edib. Günorta çöldən qaçıb içəridə kondisionerin altında gizlənməkdən başqa əlac yoxdur.

“Mən elə özüm, hələ guya israfçılığa qarşı yazılar yazırdım, ölkəyə gələn neft pullarından faydalanan təbəqədən deyildim, amma mən də hər dəfə Tiflisə gələndə gürcü dostlarımı yığıb onlara yaxşı qonaqlıq verirdim, məsələn. Deyirdim ki, axı necə ola bilər, mən bura gələndə, hər dəfə siz əlinizi cibinizə atan deyilsiz ki!”

“Bir də…” – Seymur burada bir az uzun pauza verir, – “bir də fikirləşirdim ki, gürcülərin kasıb olmağı onların öz günahıdır. Onlar da istəsəydilər, çox rahatlıqla varlı ola bilərdilər…”

CÜMƏ MƏSCİDİNİN YANINDAN düz Sioni kilsəsinə kimi Seymur susur, susur, birdən partlayır. Fiziki olaraq Maydanın və Şardenin dolanbac küçələrində gəzişsək də, söhbətimiz – daha doğrusu mənim monoloqum Althusser-Macherey-Eagleton prospektində yüksək sürətlə hərəkət edir.

“Axı sən hansı ölkədə yaşayırsan?! Bəyəm bizdə belə inkişaf etmiş ədəbiyyat, ədəbiyyat sənayesi, köklü ədəbi tənqid var ki, hələ sən ideoloji aparat söhbəti də edirsən?” – Seymur bir balaca əsəbiləşib deyəsən.

“Bir yaşadığın ölkəyə bax da!” – ardınca da xalq dilində bir alqış-qarğış, evin tikilsin, yoxsa ay allahsız, belə bir şey.

Köhnə Leselidze, təzə adı ilə Kote Abxazi küçəsinə çıxırıq. Deyəsən bu küçənin centrifikasiyadan əvvəlki halını son dəfə görürəm.

“Sənin dediyindən ‘dünyanı masonlar idarə edir’ söhbətinə bircə addım qalır…”

Althusser-Macherey-Eagleton prospektində bax beləcə radara düşürəm.

TBİLİSİ ƏDƏBİYYAT FESTİVALI hər il ölkənin yaradıcı adamlarını bir araya gətirir. Bir sıra tanınmış əcnəbi yazıçıları da qonaq qismində dəvət edirlər. Seymur Tbilisidə yaşadığı üçün hər il bu festivalda fəal iştirak edir. Bir dəfə isə Dmitri Bıkov ilə birlikdə festivalın əsas məruzəçilərindən biri olub.

“Festivalda iştirak edən gənc gürcü yazıçılarının bioqrafiyasını oxuyuram, CV-lərinə baxıram, dəhşətə gəlirəm,” – Seymur deyir, – “Hərəsinin ən azı iki-üç kitabı xarici ölkələrdə dərc olunub, xarici ölkələrin müxtəlif ədəbiyyat proqramlarında iştirak ediblər [yəni xaricdə rezident yazıçı olublar], az qala hər birinin ədəbiyyatla, incəsənətlə əlaqəli sahədə xaricdə magistratura təhsili var. Hamısı ingilis dilində sərbəst danışır, üstəlik bir çoxu alman və fransız dillərini də bilir.”

Seymur ayaqlarını altına yığıb yumşaq kürsüdə oturub. Birdən sağ əlinin barmaqlarını qatlayıb dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“Yaxşı, tutaq ki, sabah Bakıda da belə bir festival keçirmək istədik, bu potensialda gənc yazıçıları haradan tapacağıq? Hər şey cəhənnəmə, bəs xaricdən gələn əcnəbi yazıçılarla ingilis, alman, fransız dillərində müasir ədəbiyyatdan, incəsənətdən, bu sahələrdəki son təmayüllərdən söhbət etməyə adam tapa bilərikmi?”

Bir anlıq başa düşməyə cəhd edirəm, görəsən ritorik sualdır, yoxsa həqiqətən də sualdır.

“Yenə Anargilin dəstəsi rus dilinin hesabına post-sovet yazıçılarını bir təhər yola verəcək, bəs cavanlar?” – Seymur yenə dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“ƏSLİNDƏ TİFLİS MİFİNİ biz yaratmışıq,” – Seymur deyir.

“O vaxt Ələkbər, mən, bir neçə dost gəlmişdik Tiflisə. Yaxşı yedik, içdik, gəzdik, əyləndik. Qayıdandan sonra da hamımız bir ağızdan başladıq Tiflisi tərifləməyə. Özü də Saakaşvili təzə gəlmişdi, islahatlar keçirirdi, rüşvəti yığışdırmışdı, polisi təmizləmişdi. Demokratiya söhbətləri gedirdi. Bizim ölkədə də məlum məsələ. Dedik bir az qaza basaq, həm də camaata görk olsun.”

“Sonra bu beynəlxalq təşkilatlar tədbirlərini Tiflisə salırdılar. Qarabağ münaqişəsinə görə Bakı və Yerevan avtomatik kənarda qalır, burada da Tiflisin bəxti gətirib. Yığırdılar cavan uşaqları, gətirirdilər Tiflisə. Yolpulunu verirdilər, qalmağa yer verirdilər, yeməyini, içməyini verirdilər, bu cavanlara nə qalır? Axşam çıxsınlar, getsinlər pablara, kafe-restoranlara, pivə ucuz, çaxır ucuz, hər şey ucuz. Bu da bir tərəfdən rol oynadı.”

Gəzə-gəzə Nəbatat bağındakı şəlaləyə çatırıq. Yuxarıda əcaib-qəraib bir villa gözə dəyir. Səhv etmirəmsə, Gürcüstanın yeni qeyri-rəsmi rəhbəri İvanişvilinin iqamətgahıdır.

“Yoxsa Tiflisdə qeyri-adi nə var? Bildiyin post-sovet şəhəridir, bizdən kasıb, bər-bəzəksiz. Yəni buranın dəyəri əslində başqa şeydədir. Onu da heç kəsə izah etmək olmur, gərək dastan açasan, lap əvvəldən başlayasan.”

“Əslində nə Tiflisə heyran olanlar, nə də Tiflisi söyənlər buranı düzgün başa düşməyib,” – Seymur bir balaca qurdalanıb kürsüdə yerini rahatlayır.

DAS DORF HOLLYWOOD ist entworfen nach den vorstellungen die man hierorts vom himmel hat. Hollivud kəndi burada yaşayan insanların Cənnət haqqında təsəvvürünə uyğun salınıb, yazırdı Bertold Brext.

Bu yerlərin insanları belə bir nəticəyə gəlib ki, Allah
Cənnət və Cəhənnəmi yaradarkən
iki ayrı məkan yaratmağı lazım bilməyib,
ancaq bir məkanla kifayətlənib – Cənnətlə. Və bu məkan
uğursuzlar, yoxsullar üçün
həm də Cəhənnəmdir.

Seymurun “Tiflisi heç kim düzgün başa düşməyib” sözləri ağlımda Tbilisi-Borjomi elektrik qatarını canlandırır. Tbilisi Dəmiryol Vağzalında sərnişinlərlə bərabər səyyar satıcılar da qatara minir. Hər birinin çox da böyük olmayan əl yükü var. İçində sərin su, günəbaxan tumu, kiçik xaçapuri və digər bişmişlər, kartof çipsləri və qarğıdalı şişirtməsi.

Burada səyyar satıcılar əksərən təqaüdə çıxmış qoca qadınlardır. Onların arasında Tamara diqqətimi daha çox çəkir. Yaşı 70-i haqlayıb, amma daha çox da ola bilər. Digər satıcılar kimi kobud deyil, xeyli mədəni tipi var. Bəlkə də keçmişdə müəllimə olub. Ayağında yəqin ki bir problem var, çətinliklə yeriyir. Üç saat boyu, Qoridən sonrakı Aqara stansiyasında düşənə qədər Tamara bir ayağını sürüyə-sürüyə qatar boyu o tərəfə, bu tərəfə gedir. Satdığı malların üstünə də 30-40 tetri əlavə edir, bizim pulla havayı.

Son səyyar satıcı əsasən yerlilərin istifadə etdiyi Borjomi dəmiryol stansiyasında düşür, turistlər isə sonuncu stansiyaya – Borjomi Parki stansiyasına gedir.

“BİZ BAKURİANİDƏ DANIŞMIŞIQ,” – olduqca gözəl geyimdə iki nəfər yaşlı gürcü xanımdan biri deyir, – “qatar yarı yolda saxlayacaq, orada qədim bir kilsə var, ziyarətə gedirik. Təklif edirik siz də bizə qoşulasız.”

Əslində təklif yox, bəlkə də ultimatumdur. Məni də deyəsən ukraynalıya bənzədiblər, ən azı elə zənn ediblər ki, xristianam. Razılaşmamaq imkanım yoxdur.

Qatar tərk edilmiş Daba stansiyasına çatmamış, meşənin içində saxlayır. Qatardan birbaşa yerə atlayırıq. Bütün vaqon – iki gürcü xanım, mən və bir rus turist Müqəddəs Georgi kilsəsinə ziyarətə gedirik. Gürcü xanımlar ağır və sabit qədəmlərlə dağın döşü ilə kilsəyə doğru qalxır, bələdçilik edir. Gürcü ədəbiyyatı ilə bir balaca tanış olanlar yaşlı gürcü knyaginyası stereotipini yaxşı bilirlər. İndi mənim özümü əziyyətə salıb bu xanımların əsilzadə davranışını təsvir etməyimə ehtiyac yoxdur.

Kilsəni isə təsvir edə bilərəm. Dağın oyuğundan çıxan bulağın üzərində 1333-cü ildə tikilib. Dağların qoynunda, meşənin içində, yollardan kənarda olduğu üçün bütün işğalçı müharibələrdən sağ çıxıb, demək olar ki, toxunulmaz qalıb. Mən də pravoslav qonşulara qoşulub şam yandırıram, Borjomdakı dindar ev sahibəm üçün. Çalışıram özümü ələ verməyim, kilsədən çıxandan sonra xristian olmadığımı deyərəm.

“YENİ HEKAYƏLƏR YAZIRAM,” – Seymur deyir, – “Çox ağır hekayələr. Ona görə ovqata girməyə çalışıram. Belə də ki, oxuyuram, yazıram, çıxıram parka, gəzirəm.”

“Yazdıqlarım rus dilinə tərcümə olunduqdan, Azərbaycandan kənara çıxdıqdan sonra mən bildim ki, oxucu necə olur, oxucu rəyi necə olur. Bu yaxınlarda bir belaruslu jurnalist məndən müsahibə almışdı. O müsahibəyə gələn reaksiyanı gördüm, dəhşətə gəldim. Heç mənim bir yazıma Azərbaycandan o miqyasda, o səviyyədə reaksiya gəlmir.”

“Ona görə də, sizə məsləhətim, yazanda çalışın həm də dünyanı nəzərinizdə saxlayın, ancaq yerli oxucularla kifayətlənməyin. Çünki Azərbaycanda Oxucu yoxdur,” – Seymur deyir və içində Saracişvili brendisi olan qədəhdən bir qurtum alır.

Pikris Qora
30 iyun–1 iyul, 2017

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Həmid Herisçinin cinayəti

Ən sadə sürrealist hərəkət revolverlə silahlanıb küçəyə çıxmaq və yorulana kimi insan kütləsinə atəş açmaqdır.

Sürrealistlərin manifestindən (1924)

 

SƏHƏR QƏHVƏSİNİ dəmləsəm də deyəsən günün vaxtlarını çaş-baş salmışdım. Bir qulağım BBC radiosunda idi. Səhv etmirəmsə, dinlədiyim bu veriliş adətən London vaxtı ilə axşamüstü efirə verilirdi. Kağız filtri qəhvə maşınına qoymuşdum, üyüdülmüş dəni tökmüşdüm, sonra da maşının düyməsini basıb işə salmışdım. Filtrdən keçən ilk qəhvə damcıları şüşə qaba damcılamağa başlayanda verilişin mövzusu da dəyişdi. “Bu il Oksford ədəbiyyat festivalının əsas mövzularından biri” – aparıcı qəfil dedi, – “post-insandır. Bu barədə danışmaq üçün studiyamıza tanınmış filosof” – indi xatırlamıram, amma Skandinaviya mənşəli təntənəli bir ad dedi, – “dəvət etmişik.”

Bilmədim, mən təəccüblə qəhvə damcılarına baxdım, yoxsa qəhvə damcıları mənə baxdı. Cəmi bir ya iki həftə əvvəl “kəndin dəlisi” Həmid Herisçi öz növbəti oyunu ilə Facebook əhlini babat əyləndirmişdi. El arasında Facebook kimi tanınan şər yuvasında olmadığım üçün Həmid Herisçinin həmin məşhur statusunu olduğu kimi iqtibas edə bilməyəcəm, ona görə oxucular üzrlü saysın. Artıq poçt-insan dövrü bitdi, deyirdi Həmid Herisçi, indi post-insan dövrüdür. Daha Həmidin həm özü post-insandır, həm də post-insan mövzusunda yazacaq. Post-modernizm erası bitdi, Həmid onu ədəbiyyatımıza gətirmişdi, Həmid də onu bitirdi. İndi post-insan mövzusunun növbəsidir, hər zaman olduğu kimi, bu yeniliyi də ədəbiyyatımıza Həmid gətirir. Təxminən bu formada Həmid Herisçi öz yeni mövzusunu publikaya təqdim edirdi. Qısacası, tanıdığımız şıltaq uşaq öz köhnə oyuncağını sındırıb əlini atmışdı yeni oyuncağa.

Skandinaviya mənşəli soyadın sahibi tanınmış filosof radio dinləyicilərini post-insan mövzusunda ətraflı məlumatlandırır, qəhvə isə kağız filtrdən süzülüb şüşə qaba dolurdu. Filosof aşağı-yuxarı elə Həmid Herisçinin Facebook-da yazdığı söhbəti deyirdi, amma akademik və adam arasına çıxarılası dildə, yəni pirsiz, mücavirsiz, lotusuz, ceyran tüpürcəyinə istinad etmədən. Elə bir dildə ki, BBC radiosunun ən sinik dinləyicisi də eşitdiyinə şəkk gətirməyə cəsarət etməzdi.

Məsələ çox sadə idi. “Köhnəlmiş”, “bitmiş”, “özünü diskreditasiya etmiş”, “ağlını itirmiş”, “havalanmış” Həmid Herisçi hər şeyə rəğmən dünyadakı son təmayüllərlə bir daha ayaqlaşmağı bacarmışdı. Oksford ədəbiyyat festivalı post-insan mövzusunu müzakirəyə çıxardığı bir vaxtda Həmid Herisçidən başqa heç kim bu yeniliyi bədbəxt azərbaycanlı oxucu ilə bölüşməyi lazım bilməmişdi. Sapsarı saralmış ədəbiyyat saytları yenə də öz amplualarında mövcudluqlarına davam edirdilər. Fahişələr haqqında ədəbi-bədii esselər və məmur-oliqarx yazıçılara tərifnamələr xəbər lentlərində cütləşir və cükküldəşirdi. Yenə gənc yazar A gənc pozar B haqqında tərif yazmışdı, digər gənc pozar C isə gənc yazar A haqqında gənc pozar B-dən müsahibə götürmüşdü. Axşam da A, B və C yığışıb bir yerdə içməyə gedəcəkdilər.

ƏYYAMİ-QƏDİMDƏ, hələ birinci devalvasiyadan əvvəl Azadlıq radiosu bir qrup gənc yazarı canlı efirə qonaq çağırır. Verilişin mövzusu post-modernizmdir. Öz hədsiz təkəbbürünü məsum təvazö libasına bürüməyin ustası olan bizim Nərmin Kamal xanım da verilişi dinlədikcə dəhşətə gəlir. Belə məlum olur ki, verilişdə post-modernizmdən danışan gənc yazarlar post-modernizmin p-sini də bilmirlər. Bundan sonra Nərmin xanım qərara gəlir ki, özünün post-modernizm haqqında araşdırmasını kitab şəklində çap etsin. Bəlkə kimsə oxuyub post-modernizmin əslində nə olduğunu öyrənər.

Nərmin Kamalın “Umberto Eko və post-modernizm fəlsəfəsi” kitabı olduqca dəyərli bir əsərdir. Azərbaycanlı oxucu belə bir araşdırmanın ərsəyə gəlməsi üçün Nərmin xanıma minnətdar olmalıdır. Keçən əsrin 60-cı, 70-ci illərindən bəri öncə kontinenti, ardınca anqlo-sakson dünyasını, 90-larda isə post-sovet ədəbi məkanını silkələyən müasir ədəbiyyat nəzəriyyəsi haqqında hələ ki yeganə tutarlı azərbaycandilli mənbə bu kitabdır. Azərbaycan oxucusu əgər əcnəbi dillərdən hər hansı birinə hakim deyilsə, dünyada son ədəbi və tənqidi təmayüllər haqda başqa haradan məlumat alsın? Saralmış ədəbiyyat saytları fahişələrdən və məmur-oliqarx yazıçılardan başqa bir şeydən yazmır ki!

Amma Nərmin xanım çox ciddi bir səhvə yol vermişdi. Unutmuşdu ki, Azərbaycandakı post-modernizm dünyadakı post-modernizm ilə eyni şey deyildir. Bizdə post-modernizm dedikdə daha çox etiraz ruhlu müasir ədəbiyyat nəzərdə tutulur. Yazıçılar ittifaqı başda olmaqla daşlaşmış və korşalmış ədəbi ənənələrə, 60-cı illərin reliktləri olan əbədi-ədəbi dinozavrlara qarşı mübarizə aparan bu ədəbiyyatı əslində şərti olaraq post-modernizm adlandırmaq olar. Bizim post-modernistlərin bir qrupu özlərini hələ də Azərbaycan maarifçilərinin davamçıları sayır, deməli əslində modernistdir. Digər qrup mövzu baxımından yenilik etsə də, üslub baxımından klassik formaları istifadə edir. Üslubda yeni formaları seçənlər də mövzu baxımından klassik çevrələrdə dolaşır. Bir sözlə, Azərbaycanda sözün əsl mənasında ardıcıl post-modernist demək olar ki yoxdur. Amma bu heç də o demək deyil ki, Azərbaycan post-modernizmi (öz məxsusi anlayışında) uğursuz olub.

2000-lərin əvvəllərindən Həmid Herisçi, Rasim Qaraca, Rafiq Tağı, Murad Köhnəqala, Zahir Əzəmət, Azad Yaşar, Seymur Baycan, Əli Əkbər, Aqşin, Xaqani Hass, Günel Mövlud, elə Nərmin Kamalın özü və adlarını çəkib qurtara bilməyəcəyimiz onlarla yazarın iştirak etdiyi bu xaotik protest ədəbiyyatı, şərti adla desək, Azərbaycan post-modernizmi sözün həqiqi mənasında böyük bir ədəbi zəlzələ və həm də yenilənmə idi. İndi zaman bu insanları pərən-pərən salıb, bu, başqa bir mövzudur, amma onlar öz adlarını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə əbədilik həkk ediblər. Böyük bir xəyali kenotafın (məhz kenotafın) üstünə yazılmış bu uzun siyahıda Həmid Herisçinin adı şübhəsiz ilk yerlərdə gəlir, bunu qətiyyən unutmaq olmaz.

Kennedi deyərdi: qələbənin min atası olur, məğlubiyyət isə həmişə yetimdir. Azərbaycan post-modernizmi də min atalı bir uşaqdır. Etiraf edim, Azərbaycana post-modernizmi kim gətirib, nə zaman gətirib, bu sualın cavabını tapmaqda hələ də acizəm. Bəlkə də həqiqət daha sadədir, doğrudan da bu uşağın min atası var. Həmid Herisçi isə bu atalardan ancaq biridir. Ona görə Həmidin Taras Bulba sayağı “Azərbaycana post-modernizmi mən gətirmişəm, mən də onu bitirirəm” iddialarını bir qədər şişirtmə hesab etmək lazımdır. Amma Azərbaycanda post-modernizmin yanlış anlaşılması, bir növ Azərbaycan üçün məxsusi məna almasında Həmid Herisçinin rolu bəlkə də hamıdan çoxdur. Bizim ictimaiyyətdə post-modernizm və indi də post-insan mövzularında dünyadan tamam fərqli qənaətlərin yaranmasında ən böyük günah Həmid Herisçinin boynuna düşür desəm, yəqin yanılmaram. Necə bu gün Həmid Herisçi post-insan mövzusunun “başına oyun açıb” onu gah Rövşən Lənkəranskiyə, gah da Şeşpər babanın pirinə calayır, o zaman da post-modernizmin başına oxşar oyunlar açırdı. Gah İmam-zamanın yaxın zühurunun carçısına, gah da başında beret Trotski sevdalısına çevrilən Həmid Herisçi post-modernizmi öz sevimli oyuncağı kimi sağa-sola fırladırdı.

Bir sözlə, məni bir hiss heç zaman tərk eləmir – mənə elə gəlir ki, Həmid Herisçi SSRİ-yə nostalji dolu şeirlər yazanda da, din-imandan danışıb pirlərin qapısında iməkləyəndə də publika ilə məzələnib. Kim bilir, bəlkə indi də, Facebook-da yazacağı növbəti statusunu fikirləşən Həmid Herisçi əslində sazan ovuna çıxan bir balıqçıdır?

AZADLIQ RADİOSU 2014-ün yayında Həmid Herisçinin yeni romanı “Solaxay” haqqında müzakirələrə qoşulmağı mənə təklif edəndə xeyli tərəddüd etmişdim. Birincisi, Həmid Herisçinin həm mütaliədə, həm də yazı-pozu işində məndən qat-qat irəlidə olduğunu çox yaxşı bilirdim; mən təzə yazmağa başlayırdım, Həmid Herisçi isə, rusun sözü olmasın, bu işdə it yemişdi. İkincisi, Həmid Herisçi, öz sözləri ilə desək, klassik bir həmşəri xuliqanı idi. Təbrizlilər haqqında bir misal var. Deyirlər ki, Təbrizə qonaq gəlsən, bir həftə təbrizlinin evində qalsan, onun hesabına yeyib-içsən, gedəndə də evini talayıb özünlə aparsan, yenə sən ziyandasan. Ona görə də Həmid Herisçi haqqında bir söz deyəndə maksimum ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bilmək olmaz, həmin söz geri çevrilib sənin özünə ox kimi sancılar, özünün də xəbəri olmaz.

“Solaxay” romanı haqqında o zaman yazdığım rəyə hər dəfə yenidən baxanda, istər-istəməz düşünürəm – görəsən Həmid Herisçinın təkərinə düşüb fırlananlardan biri də mən olmamışam ki?

“Solaxay” dərc olunanda Həmid Herisçi ədəbi çevrələrdə gərgin müzakirələrin mövzusu idi. Təzəlikcə “Axundov-Mirzə Cəlil” yoluna aşkar xəyanət etmişdi, pirlərin və onların mücavirlərinin dünyasına daxil olmuşdu. “Gecə kanalı”dakı Həmid Herisçi çevrilib olmuşdu “Gizli Azərbaycan”ın Həmid Herisçisi. Hər kəsin sual dolu baxışları ona yönəlmişdi: niyə? nə üçün? necə axı? “Solaxay” romanı da bütün bu suallara cavab vermək cəhdi idi. Roman köhnə Həmid Herisçinin dəfni ilə başlayırdı, yeni Həmid Herisçinin doğulması ilə bitirdi. Müəllif bir növü deyirdi ki, mən əvvəldən “solaxay” olmuşam, sadəcə pis yola düşmüşdüm, indi isə haqq yola qayıdıram. Amma müəllif ortaya tutarlı bir cavab qoya bilməmişdi, gətirdiyi ancaq bəhanələr idi. Elə buna görə də roman haqqında elə Həmid Herisçi sayağı yazdığım yazıya “Həmid ağanın bəhanələri” adını vermişdim.

Fəqət bütün bunlar romanın sadəcə aldadıcı üst qatı idi. Alt qatda həmşəri xuliqanı yenə də xırda cinayət törətmişdi, mən isə həmin cinayətin istəmədən şahidi olmuşdum. İndi sizə o cinayətdən danışmaq istəyirəm, amma bir qədər sonra.

BU YAXINLARDA xudmani çay süfrəsi arxasında necə oldusa, söhbət Həmid Herisçiyə gəlib çıxdı. Bir anlıq hamı susdu. Məclisə naqolay bir sükut çökmüşdü. Hər kəsin dilində nə isə bir söz var idi, amma heç kim onu bişirib deyə bilmirdi. “Həmid dəlidir” və “Həmid dahidir” ucları arasında var-gəl edən narahat fikirlər bir nöqtədə qərar tutub materializə olmaq istəmirdi. Sonda deyəsən belə qərara gəldik – Həmid elə adamdır ki, onun haqqında dəqiq bir təsbit verə bilmərik. Çünki bilmirik, biz onunla məzələnirik, yainki o bizimlə məzələnir.

Həmid Herisçini şəxsən tanımayan və onun son dövrlər Facebook-da yazdıqları əsasında fikir yürüdənlər özləri də bilmədən çox böyük yanlışa yol verirlər. Onların gözündə Həmid Herisçi savadsız, dünyadan bixəbər, reallıq hissini itirmiş, başına hava gəlmiş adam təəssüratı bağışlayır. Həmidi şəxsən tanıyanların bir qismi də ondan nagüman olub.

Bəlkə də apokrifdir, amma danışım. Vəbalı mənə danışanların boynuna. O zaman ANS telekanalı hələ AzTV-nin binasında balaca bir otaqda yerləşirdi. Otağın ağzında, dəhlizdə bir köhnə divan qoymuşdular. Bir dəfə Vahid Mustafayev və qardaşı Seyfulla necə olursa, Həmid Herisçiyə əsəbiləşir, ona hücum edib divana yıxırlar və vurmağa başlayırlar. İlhamiyyə Rza da dəhlizin bu biri başında imiş, bu səhnəni görən kimi qışqırır: “Siz nə edirsiniz?! Siz Həmidin fiziki imkanlarını nəzərə almırsınız!”

İndi də zamana elə gətirib ki, Facebook-u sirkə çevirib hər axşam əyləncə axtaran insanlar Həmidin əqli imkanlarını nəzərə almırlar. Həmid Herisçi nəinki geniş mütaliəsi olan bir insandır, həm də öz dövrü ilə başa-baş getməyi bacaran biridir. Lap əvvəldə yazdığım post-insan məsələsində olduğu kimi. Bəlkə də Həmid Facebook-da hədyan şeylər yazır, amma Oksford ədəbiyyat festivalının builki mövzusunu da yaxşı bilir.

“Solaxay” romanını oxuyanda da alt qatda qərar tutmuş bu hiyləgər Həmid Herisçi məlumatlı, sərrast oxucunun diqqətindən əslində yayınmamalıdır. Amma Həmid öz hiyləgərliyini sadəlövh axmaqlıq altında necə kamuflyaj edirsə, çox sərrast gözlər boşa çıxır və çıxacaq da. “Solaxay” əsərində az qala hər xırda uyğunsuzluğu, zəif passajları dərhal sezənlər necə olursa, romanın əsasında duran Pelevin karkasını və ideyasını gözdən qaçırırlar. Bəli, “Solaxay” əslində Pelevinin “Omon Ra” romanının azərbaycansayağı dekonstruksiyası və təbdilidir. Sadəcə Həmid Herisçinin əli dinc durmayıb, öz şəxsi bioqrafiyasının bəzi məqamlarını da bəzəyərək əsərə əlavə edib.

Post-modern mətnin xüsusiyyətlərindən biri onun ikisəviyyəli olmasıdır. Mətn üst səviyyədə tamam ayrı ismarış verir və bu zaman adətən hazırlıqsız oxucuya xitab edir. Alt səviyyədə isə əsasən hazırlıqlı oxucuya ünvanlanmış tamam ayrı, bəlkə də əks ismarış olur. Nəticədə iki oxucu eyni əsəri oxuyub iki ayrı əsər oxumuş kimi təəssürat yaşayır. Bu baxımdan “Solaxay” klassik bir post-modern əsərdir. Nə qədər Həmid Herisçi bu əsəri ilə post-modernizmi inkar edib qəbrə qoyduğunu iddia etsə də, nə qədər Əsəd Cahangir bu əsəri post-modernizmə qarşı silah kimi istifadə etsə də, gerçəklik tamam başqadır. “Solaxay” nəinki post-modernist bir əsərdir, hətta – təkrar edim – Pelevinin azərbaycansayağı dekonstruksiyası və təbdilidir. Əslində Həmid Herisçini başa düşmək üçün açar da məhz bu məqamda gizlənib.

Bir qədər yuxarıda yazmışdım ki, Azərbaycan ədəbiyyatında sözün həqiqi mənasında ardıcıl post-modernist demək olar ki yoxdur. İndi isə öz sözlərimə şübhə kölgəsi salmaq istəyirəm. Doğrudanmı Azərbaycan ədəbiyyatında sözün həqiqi mənasında ardıcıl post-modernist yoxdur? Həmid Herisçi vaxtilə tərəfdarı olduğu post-modernizmə həqiqətənmi xəyanət edib? Bəlkə problem bizim kütləvi şüurda və qeyri-şüurda oturuşmuş post-modernizm anlayışındadır? Həmid Herisçi hansı post-modernizmə qarşı mübarizə aparır? Dünyanın anladığı kimi post-modernizmə qarşı, yoxsa bizim anladığımız kimi post-modernizmə qarşı? Ümumiyyətlə, axı Həmid Herisçi kimdir? Təlxəkdirmi, dəlidirmi, dahidirmi, cindirmi, şeytandırmı? Axı kimdir Həmid Herisçi?

XULİQANLIQ, OYUNBAZLIQ – Həmid Herisçinin üslubunu xarakterizə etmək üçün bu iki sözdən yaxşısını tapmaq bəlkə də mümkün deyil. Diqqətlə baxsaq, görərik ki, Həmidin bütün mətnləri və hərəkətləri oyun üzərində qurulub, ruslar demiş выходка-dır. Gah Rövşən Lənkəranskini ideallaşdırır, gah da Trotski aşiqi olur; gah İmam-Zamanın zühurunun carçısına çevrilir, gah da SSRİ nostalgiyasına qapılır; gah Anarı və Yazıçılar İttifaqını söyür, gah da qəfil dönüş edib onları tərifləyir.

Hər yazdığı mətndə Həmid yeni bir oyundan çıxır. Onun hər bir hərəkəti klassik xuliqanlıqdır. Ədəbiyyatın inzibati xətalar məcəlləsi varsa, Həmid Herisçi oradakı bütün maddələri pozub və pozmaqda davam edəcək. Ədəbiyyatı oyuna çevirmək, ədəbi xuliqanlıq – bunlar post-modernizm deyilsə, bəs nədir?

Həmid Herisçinin şəxsi həyatı harada bitir və yaradıcılığı harada başlayır, bu incə xətti nəinki oxucular, hətta Həmid özü də itirib desək, məncə yanılmarıq. Həmid öz növbəti Facebook statusunu hansı qisimdə yazır, yazıçı kimi, yoxsa adi insan kimi? Yeni Müsavatın köşələrindən hekayələrə, hekayələrdən Facebook statuslarına, Facebook statuslarından ara söhbətlərinə, ara söhbətlərindən də Yeni Müsavatın köşələrinə köç edən bütün bu mətnlər – şifahi və yazılı forma arasında gəlib gedən, bədii, publisistik və məişət üslubları arasında var-gəl edən bu məzmun görəsən ədəbiyyatdır, ya ədəbiyyat deyil? Müəllifin ölümü – post-modernizm deyilmi? Bəs ədəbi formanın, üslubun, təhkiyənin ölümü – post-modernizm deyilmi?

Həmid Herisçinin bütün yaradıcılığını xarakterizə edən bu fraqmentasiya və paradoks, paranoya və konspirasiya, kinayə və skeptisizm, yalançı, gopçu və etibarsız təhkiyəçi – post-modernizm deyilmi?

Maarifçiliyin, bir sözlə modernizmin inkarı, “Axundov-Mirzə Cəlil yoluna xəyanət” – post-modernizm deyilmi? Post-modernizmi inkar etmək, post-modernist olmağı danmaq – bu özü də post-modernizmin əlamətlərindən deyilmi?

Post-modernizmin nəzəriyyəçilərindən biri Ihab Həsənin dediyi kimi “Orfeyin parça-tikə edilməsi” – guya Həmid Herisçi başqa nə ilə məşğuldur?

Həmid Herisçi zəif yazıçı da ola bilər, güclü yazıçı da. Qərarı nə biz veririk, nə də bu gün qərar veririk. Onun əsərlərinin ədəbi-bədii dəyərini zaman müəyyən edəcək. Ədəbiyyat ideoloji aparatdır, istəsə Həmidi orta məktəb dərsliklərinə salar, istəməsə – Axundov kitabxanasının fondunun dərinliyinə göndərər.

Amma bu gün, indi və burada biz çox rahatlıqla bir şeyi deyə bilərik:

Əslində Həmid Herisçi post-modernistdir, bəlkə hətta ardıcıl post-modernistdir. Bəli, əslində Həmid Herisçi post-modernistdir, bəlkə hətta ardıcıl post-modernistdir. Bəli, əslində Həmid Herisçi post-modernistdir, düz anladınız, bəlkə hətta ardıcıl post-modernistdir.

3 iyun, 2017
Marienbad

1 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

2016-cı ilin yaxşı nəşrləri — II hissə

2016-da nəşr olunan bəzi yaxşı kitablar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, amma o zaman ancaq yarım ili və dörd kitabı əhatə edə bilmişdim. İndi, 2016-nı rahatlıqla başa vurandan sonra həmin ilin yaxşı nəşrləri haqqında daha ətraflı yazmaq olar.

Qeyd edim ki, 2016-da “Qanun” və “TEAS Press” kimi böyük nəşriyyatlar da maraqlı kitablar nəşr etməyə davam ediblər. Həmin nəşriyyatların öz reklam və marketinq fəaliyyətləri kifayət qədər yüksək səviyyədə təşkil olunduğu üçün, onların kitabları barəsində danışmaq arabanın beşinci təkəri rolunu könüllü şəkildə öz üstünə götürmək olardı. Ona görə də bu yazıda ancaq kiçik və şəxsi təşəbbüslərlə ortaya çıxan nəşrləri əhatə etməyə çalışacağam.

Fanzinlər: “Monk”, “Yoldaş fanzin”, “Elmi spektr”

Monk

“Monk” (oktyabr, noyabr və dekabr nömrələri, 2016)

Şəksiz ki, 2016-nın əlamətdar hadisələrindən biri kimi nəhayət bizdə də fanzinlərin peyda olmasını hesab edə bilərik. Fanzin ingiliscədən tərcümədə azarkeşlər, tərəfdaşlar, fanatlar tərəfindən buraxılan məxsusi mövzu ətrafında həvəskar jurnal mənası verir. Peşəkar jurnal daha ciddi fəaliyyət, zəhmət və resurs tələb etdiyi halda, fanzin ciddi maliyyə vəsaiti olmadan və həvəskarların entuziazmı sayəsində ərsəyə gəlir, sadə üsullarla dərc olunur (bəzən heç kağızda çap olunmur). Fanzin jurnala nisbətən daha çevikdir, həcmi də kiçikdir.

2016-da Azərbaycanda üç diqqətəlayiq fanzin nəşr olunmağa başlayıb. Sol yönlü, amma daha çox ədəbiyyat və incəsənət mövzularını əhatə edən “Monk”, yenə sol, amma bu dəfə klassik siyasi sol, marksist ideoloji spektrdən “Yoldaş fanzin” və sırf elmi mövzulardan yazan, ən sərt akademizmə iddialı olan “Elmi spektr” (onları fanzin kateqoriyasına aid etdiyim üçün sonuncular məndən inciyə bilərlər, çünki özlərini elmi jurnal olaraq tərif edirlər).

Bu fanzinlər yeni gələn nəslin tribunasıdır, onları nəşr edənlər indiyə qədər mövcud olan digər platformalardan şüurlu şəkildə imtina edərək özlərinin platformasını yaratmaq istəyirlər. Çünki köhnə platformalar yeni gələn gənclərin tələblərini və potensialını tam başa düşmür, onların istəklərinə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər çevik deyil – yeni dövr yeni vasitələr tələb edir. Hər üç nəşri izləməyi şiddətli şəkildə tövsiyə edirəm.

Rişard Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi)Səhər Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol)

Şahənşah

R. Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi, 2016)

İran mövzusu bizim üçün hər zaman maraqlı, sirli və cəlbedici qalmaqda davam edir. 2016-da müasir İran tarixinin açar hadisələrindən biri – İran İslam inqilabı haqqında Azərbaycanda iki yaxşı kitab nəşr olunub. Keçmiş siyasi məhbus Rəşadət Axundovun həbsxanada tərcümə etdiyi polşalı jurnalist Rişard Kapuşinskinin “Şahənşah” əsəri Məhəmməd Rza şahın devrilməsi və İranda İslam inqilabı haqqında kifayət qədər ətraflı və artıq klassika sayılacaq bir kitabdır. Kapuşinskinin bu bədii-sənədli kitabı müasir İran və İslam inqilabı haqqında stereotiplərdən kənar düşünmək, hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün hədsiz qiymətli mənbə hesab oluna bilər.

Kapuşinskinin kitabının nəşrini vacib edən başqa bir amil isə Fərəh Pəhləvinin xatirələrinin bizdə hələ 2007-ci ildə nəşr olunmasıdır. Fərəh Pəhləvi İranda ancien regime-in ən ali nümayəndələrindən biri olub və təbii ki, İran tarixinə və İslam inqilabına sarayın pəncərələrindən baxıb. Kapuşinskinin dəyəri isə ondadır ki, o, inqilabi hadisələr vaxtı İranda əcnəbi jurnalist kimi çalışıb, küçə və meydanlarda, xalqın arasında olub, hadisələrin düz mərkəzindən tarixə şahidlik edib. Əgər azərbaycandilli oxucu son 10 il ərzində İran İslam inqilabına yalnız bir rakursdan – devrilənlərin nəzər nöqtəsindən baxa bilirdisə, bundan sonra hər iki baxış bucağından ümumi mənzərəni görə biləcək. Yeri gəlmişkən, naşirlər bildirib ki, kitabın satışından gələn bütün gəlir siyasi məhbusların ehtiyaclarına sərf olunacaq.

cakaranda

S. Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol, 2016)

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi tarixi nöqtədə təhkiyəni iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani dövr alır. Yenə keçmiş siyasi məhbus Xədicə İsmayılın yenə də həbsxanada tərcümə etdiyi “Cakaranda ağacının uşaqları” romanı İslam inqilabından sonra İranda baş verən hadisələrin bir növ bədii təsviridir. Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülm edənlərə çevrilməsi, əzilənlərin onları əzənlərə bənzəməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını yeməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında kifayət qədər inandırıcı formada qələmə alınıb. Səhər Delicaninin hər iki valideyni İslam respublikasının həbsxanalarından keçib, yazıçı özü bədnam Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb, “Cakaranda ağacının uşaqları” da həbsdə yatan keçmiş inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsaslanır.

“Cakaranda ağacının uşaqları” Xədicə İsmayılın ikinci tərcümə təcrübəsidir. Bundan öncə o, əfqan-amerikan yazıçısı Xalid Hüseyninin “Çərpələng uçuran” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi və onun tərcüməsi oxucular və ədəbiyyatçılar tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdi. Xədicə İsmayıl ikinci romanını həbsxanada tərcümə etməsinə baxmayaraq, tərcümə işinə kifayət qədər ciddi yanaşmanı saxlaya bilib.

Seymur Baycan, Gecikmiş hekayələr (Alatoran)

Foto: Azadlıq Radiosu

Foto: Azadlıq Radiosu

Bizim yaxşı tanıdığımıza əmin olduğumuz Seymur Baycan oxucuların qarşısına bu dəfə maraqlı və gözlənilməz eksperimentlə çıxır. (Demək ki hələ də Seymuru yaxşı tanımırıq.) “Gecikmiş hekayələr”də Sovet Azərbaycanının ədəbiyyatı və sosialist realizmi Seymurun qələmindən keçərək yeni interpretasiya alır – Seymur 70 illik dövrün ədəbi materialını recycle prosesindən keçirərək onu bizə yeni forma və məzmunda təqdim etməyi çox yaxşı bacarıb. Sorokinin sosialist realizmi ilə eksperimentlərini xatırladan bu hekayələr bizim ədəbiyyatımızda həm bir ilk olmaqla yanaşı, həm də 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq alatorançıların “ədəbiyyatın başına açdığı oyunların” üzvi davamıdır. Hər yeni şey unudulmuş köhnədir deyimini bu hekayələrə tam rahatlıqla aid etmək olar, amma Seymur da öz istedadının gücü sayəsində bu yeni-köhnə ilə sizi qətiyyən yormayacaq, əksinə, üfüqünüzü açacaq. Seymurun öz təbiri ilə desək, oxuyun, oxutdurun!

13892236_1204093656307499_811343684890153336_n

W. Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi, 2016)

Will Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi)

Ər-arvad Will və Ariel Durant-ların 11 cildlik “Sivilizasiyanın tarixçəsi” seriyası dünyada artıq klassika sayılır və Qərb sivilizasiyasının tarixi haqqında ən yaxşı nəşrlərdən hesab edilir. Keçən il Nərmin yayın evi Durantların irsindən kiçik bir hissəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr edib. “Mədəniyyətin təməlləri” adı altında çıxan kitab sivilizasiyalar tarixinə giriş üçün çox yaxşı mənbədir. Sadəcə bir məsələ var ki, Durantların bu adda kitabı yoxdur, Azərbaycan dilinə nəşr olunan hissə isə “Bizim Şərq mirasımız” adlanan birinci cildin giriş hissəsidir. Əlbəttə, 11 cildlik böyük bir seriyanın tərcüməsi hədsiz insan və maliyyə resursu, müstəsna tarixi erudisiya və tükənməz motivasiya tələb edərdi. Amma yaxşı olardı ki, tərcümə və nəşr ilə məşğul olan qrup oxucuları çaşdırmamaq üçün kitabda bu mətnin mənbəyini dəqiqliklə göstərərdi.

Digər bir iradım isə kitabın “Yalçın İslamzadənin tövsiyəsi ilə çap olunmasının” xüsusi vurğulanmasıdır. Əgər Yalçın bəy kitabın naşiri, tərcüməçisi, redaktoru, elmi məsləhətçisi və ya sponsoru olubsa, bu məsələ dəqiq göstərilməli idi. Yoxsa onun işi sadəcə tövsiyə ilə məhdudlaşıbsa, bunu xüsusi qeyd etməyin nə mənası var idi? İstənilən halda, tərcüməçi və naşirləri bu dəyərli nəşrə görə təbrik etməyə dəyər.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Kuba yoxsuldur, amma günahkar kimdir – Kastro, ya ABŞ-ın 50 illik iqtisadi blokadası?

Helen Yaffe, London School of Economics
2 dekabr 2016, The Conversation

Fidel Kastro noyabrın 25-də vəfat etdikdən sonra onun haqqında səsləndirilən mənfi rəylər “qəddar diktator” olması ilə yanaşı, “Kuba iqtisadiyyatını batırması” və nəticədə sıravi kubalıların “yoxsulluq və səfalətdə yaşaması” ətrafında dolaşır.

Məsələnin belə cılız formada qoyulması problemlidir, bu yanaşma nəinki ABŞ-ın 55 ildən artıq sürən iqtisadi blokadasının viranedici təsirlərini qulaqardına vurur, həm də neo-klassik iqtisadi fərziyyələrə əsaslanır.

Bu isə o deməkdir ki, iqtisadi məhdudiyyətlərin əvəzinə iqtisadi siyasəti qabartmaqla, tənqidçilər Kubanın iddia olunan yoxsulluğuna görə məsuliyyəti rahatlıqla Kastronun üstünə yıxa bilərlər və beləliklə, Kubanın nəfəsini kəsən iqtisadi embarqoya görə ABŞ hakimiyyətini günahlandırmaqdan yan keçə bilərlər.

Həmçinin, bu yanaşma inqilabdan sonrakı Kuba haqqında bir sıra açar suallara etinasız yanaşır. Orta və aşağı gəlirli ölkələr infrastruktura və sosial rifaha sərmayə yatırmaq üçün kapitalı haradan əldə edə bilərlər? Bu inkişafa maneələr yaratmayan şərtlər çərçivəsində xarici kapitala necə çıxış əldə etmək olar? Kuba kimi sonradan inkişaf edən ölkələr beynəlxalq ticarətdən yararlanmaqla qlobal iqtisadiyyatda necə izafi dəyər yarada bilərlər – axı, bir çoxlarının da bildirdiyi kimi, qlobal iqtisadiyyat qeyri-bərabər ticarətə rəvac verir?

Məhz inkişafın qarşısında duran problemlərin həll yollarının axtarışı Kubanın inqilabi hökumətinin sosialist sistemini qəbul etməsinə gətirib çıxarmışdı. Dövlət mülkiyyətinin üstünlük təşkil etdiyi mərkəzi planlı iqtisadiyyat modelini Kuba ona görə qəbul etmişdi ki, dövrün çağırışlarına ən yaxşı cavabı bu model təklif edirdi.

Lakin sosialist sistem çərçivəsində fəaliyyət göstərmək qərarı da – xüsusən ikiqütblü dünya kontekstində – əlavə məhdudiyyətlər və çətinliklər yaradırdı. Mən öz kitabımda – Che Guevara: the economics of revolution – hələ kifayət qədər güclənməmiş inqilabi hökumətin üzləşdiyi ziddiyyətləri və problemləri Mərkəzi Bank və Sənaye naziri vəzifəsini icra edən Çe Gevaranın perspektivindən təhlil etmişəm.

Kuba haqqında elmi ədəbiyyatda “kubaşünaslıq” məktəbi ağalıq edir ki, onun da əsasında Kuba sosializminə siyasi və ideoloji müxalifətçilik dayanır. Bu məktəbin yaradılmasında ABŞ hökumətinin rolu və onunla əlaqəsi sənədlərlə sübut olunub. Bu məktəbin arqumentlərinə görə inqilab Kubada hər şeyi dəyişib; Fidel və daha sonra Raul Kastrolar daxili və xarici siyasəti şəxsən idarə edirlər, Kubada demokratiyanın qarşısını alırlar və vətəndaş cəmiyyətini boğurlar; onların iqtisadiyyatı düzgün idarə etməməsi səbəbindən 1959-cu ildən bu yana inkişaf çox cüzi səviyyədə olub; sadəcə onlar ABŞ-dan asılılığı SSRİ-dən asılılıqla əvəz ediblər (SSRİ 1990-cı ildə çökənə kimi).

Bu ideyalar həmçinin Kuba haqqında siyasi və media diskursunu formalaşdırıb. Lakin bu təhlillərin problemi ondadır ki, Kubada əslində nələrin baş verdiyini görməyə, Kuba inqilabının niyə uzunömürlü olmasını və Kuba cəmiyyətinin niyə bu qədər canlı olmasını izah etməyə bizə mane olur.

Kastro nəyi miras almışdı?

1959-cu ildən sonra iqtisadi uğurlar və ya uğursuzluqlar haqqında arqumentlər adətən 1950-ci illərdə Kuba iqtisadiyyatının vəziyyəti ətrafında dönüb dolaşır.

Kastro hökuməti şəkər qamışı üzərində qurulmuş və hələ də quldarlığın sosial-iqtisadi və irqi çapıqlarını daşıyan iqtisadiyyat miras almışdı. Kubaşünas Jaime Suchlicki iddia edir ki, Batistanın Kubası “Walter Rostow-un təbiri ilə desək, “yola çıxmaq” mərhələsində idi”, Fred Judson isə Kuba iqtisadiyyatında struktur zəifliklərini göstərərək deyir: “üzdə və qısamüddətli rifah maskası olan iqtisadiyyat uzunmüddətli böhranlar keçirirdi”. Bir tərəf iddia edir ki, inqilab sağlam kapitalist inkişafın qarşısını aldı, digər tərəf isə deyir ki, inqilab Kubanın ABŞ kapitalizminin ehtiyaclarına təhkim olunmasına son qoymaqla inkişafın qarşısını alan ziddiyyətlərin həlli üçün ilkin şərt idi.

İnqilabdan sonra Kastronun qarşısına qoyduğu məqsəd Kuba əhalisinə sosial rifah və torpaq islahatı gətirmək, eləcə də Kuba elitasının qeyri-qanuni yollarla əldə etdiyi sərvəti əllərindən almaq idi. Lakin məğlub olan Fulxensio Batista və onun tərəfdarları Kubadan qaçarkən Milli Bank və büdcədən milyonlarla pesonu oğurlayıb özlərilə aparmışdılar.

Ölkə kapitaldan məhrum olmuşdu, ictimai xərclərə və özəl sərmayələrə vəsait tapılmırdı. Varlı kubalılar ölkəni tərk edərkən sərvətlərini də özlərilə aparır və dövləti vergilərdən məhrum edirdilər. Maliyə vəsaitləri olmadan yeni hökumət iddialı sosial-iqtisadi islahatları necə həyata keçirə bilərdi?

Biz gərək hər məsələdə gerçək şərtlərə ayrıca nəzər salaq. Məsələn, ABŞ Kubaya ilk dəfə embarqo tətbiq edəndə Kubanın əsas kapitalının 95%-i, onların ehtiyat hissələrinin isə 100%-i ABŞ-dən idxal olunurdu. ABŞ eyni zamanda Kuba məhsullarının ən başlıca idxalatçısı idi. Yaxud da Sovet bloku dağılanda Kuba öz ticarət və sərmayələrinin 85%-ini itirdi və nəticədə ÜDM 35% azaldı. Bu hadisələr Kuba üzərinə çox ciddi iqtisadi məhdudiyyətlər qoyaraq onların manevr imkanlarını azaldırdı.

Yoxsulluğun qiyməti

Bir qədər də irəli gedərək soruşaq: Kubada yoxsulluğu necə ölçməliyik? Adambaşına düşən ÜDM? Gün ərzində qazanılan pul-gəlir? Bəlkə kapitalist iqtisadiyyatlarını ölçmək üçün istifadə olunan iqtisadi artım və məhsuldarlıq meyarlarını Kubaya tətbiq edərək, onun “uğur” və ya “uğursuzluqlarını” ölçək və bu zaman Kubanın qarşısına qoyduğu öz sosial və siyasi prioritetlərini gözardı edək?

Hətta adambaşına düşən ÜDM-in aşağı səviyyəsinə baxmayaraq, İnsan İnkişafı indeksində Kuba “yüksək insan inkişafı” kateqoriyasındadır. Kuba yalnız səhiyyə və təhsildə yox, həm də qadınların ictimai və siyasi iştirakçılığında da öndə gedir. Kubada uşaq aclığına son qoyulub, heç bir uşaq küçədə yatmır. Kubada evsiz insanlar (bomjlar) yoxdur. Hətta 1990-cı illərin böhranı zamanı da kubalılar aclıq görməyib. Kuba mərkəzi planlı iqtisadi modelinə sadiq qalıb və bu da imkan verir ki, ölkə öz qıt resurslarını rasionlaşdırsın.

Bəli, maaşlar dəhşət aşağıdır (həm Fidel, həm Raul bundan şikayətlənib) – amma kubalıların maaşları onların həyat standartlarını müəyyən etmir. Kubalıların 85%-inin öz evi var və ev kirayəsi kirayəgötürənin gəlirinin 4%-indən çox ola bilməz. Dövlət vətəndaşlara kiçik də olsa, təməl ərzaq səbəti verir, kommunal xərclər, nəqliyyat və dərman qiymətləri çox aşağıdır. Opera, balet, kinoteatrlar və sair hər kəs üçün çatımlı qiymətədir.

Yüksək keyfiyyətli təhsil və səhiyyə ödənişsizdir. Onlar Kubanın maddi sərvətinin bir hissəsidir və onları gözardı etmək düzgün deyil. İstehlak məhsullarının fərdi istehlakı iqtisadi uğurun yeganə ölçüsü hesab edilə bilməz.

Möcüzə əməliyyatı

Kubanın iqtisadi inkişafının üzləşdiyi spesifik və gerçək çətinliklər unikal ziddiyyətlərə gətirib çıxarıb: planlı iqtisadiyyatda və məhdud büdcə ilə onlar prioritetləşdirməyə məhkumdurlar. İnfrastruktur dağılır, amma digər tərəfdən Kubada insan inkişafı göstəriciləri inkişaf etmiş ölkələrin səviyyəsindədir. Müxtəlif sosial-iqtisadi və tibbi faktorların nəticəsi olan körpə ölümlərinin aşağı səviyyəsi Kubada həyat standartı barədə çox şey deyir. Kubada körpə ölümlərinin səviyyəsi 1,000 doğuşa 4.5 olmaqla ölkəni inkişaf etmiş ölkərin sırasına qoyur – hətta Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin öz sıralamasında Kuba bu göstəricidə ABŞ-dan yuxarıda yerləşir

Bu inkişafdan yalnız kubalılar yararlanmır. On minlərlə kubalı həkim, müəllim və digər humanitar işçilər bütün dünyada fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda 37,000 kubalı həkim və tibb işçisi dünyanın 77 ölkəsində işləyir. Onlar il ərzində öz ölkələrinə 8 milyard dollar həcmində valyuta gətirirlər – bu, Kubanın ən böyük ixracıdır.

Bundan əlavə, Kuba hər il minlərlə əcnəbiyə ödənişsiz tibb xidmət və tibbi təhsil təklif edir. Fidel Kastronun birbaşa təşəbbüsü ilə 1999-cu ildə Havanada Latın Amerikası Tibb məktəbi açılıb. Məktəb yoxsul ölkələrdən əcnəbi tələbələrə altı illik pulsuz təhsil və yataqxana təklif edir. 2004-cü ildən Kuba Venesuela ilə birlikdə 30-a yaxın ölkədə “Möcüzə əməliyyatı” adı altında ödənişsiz göz cərrahiyyəsi təklif edir. Təşəbbüsün ilk 10 ili ərzində 3 milyondan çox insanın gözləri yenidən dünyaya açılıb.

Kubaya hətta dərman satışına qadağa qoyan ABŞ embarqosu Kastronun tibb elmlərinə sərmayəni prioritetləşdirməsinə səbəb oldu. Hal-hazırda Kuba 900-ə yaxın tibbi patentə sahibdir, 40-dan artıq ölkədə dərman və vaksinlər satır, illik 300 milyon dollar gəlir götürür və bazarını genişləndirmək potensialına sahibdir. Kubanın 11 milyon əhalisinin istehlak etdiyi dərmanların 70%-ini öz dərman sənayeləri istehsal edir. Dərman sənayesi sektoru dövlətin mülkiyyətindədir, tədqiqat proqramları əhalinin ehtiyaclarına uyğun hazırlanır, əldə olunan gəlir yenidən sektora sərmayə kimi yatırılır. Dövlət planlaşdırması və sərmayəsi olmasaydı, kasıb bir ölkədə bu uğura nail olmaq yəqin ki mümkün olmazdı.

80-ci illərin ortalarında Kuba dünyanın ilk Meningit B vaksinini hazırlayıb. Bu gün Kuba onkoloji dərman istehsalında öndə gedir. 2012-ci ildə Kuba ilk terapevtik xərçəng vaksinini patentləşdirib. Embarqo səbəbindən Kuba bütün tibbi avadanlıqları və dərmanları, radiologiya məhsullarını ABŞ-dan kənarda almalı olur, bu da əlavə nəqliyyat xərclərinə gətirib çıxarır.

Paylaşma iqtisadiyyatı

Ekvadorun prezidenti Rafael Correa 2009-cu ildə mənə demişdi:

Kubanın bizə göstərdiyi ən böyük nümunə ondan ibarətdir ki, nə qədər yoxsul olmasına baxmayaraq, Kuba öz beynəlxalq proqramları vasitəsilə digərləri ilə paylaşmağı bacarır. Öz ÜDM-nin səviyyəsi ilə nisbətdə Kuba dünyada ən çox yardım göstərən ölkədir və bizim hamımız üçün nümunədir. Bu, o demək deyil ki, Kubanın problemləri yoxdur, amma 50 ildən çox davam edən ABŞ blokadasını nəzərə almadan Kuba modelinin uğurları və ya uğursuzluqlarından danışmaq mümkün deyil. Belə blokada altında Ekvador heç beş ay davam gətirə bilməzdi.

Gəlin embarqoya qayıdaq. Kuba hökuməti hesab edir ki, embarqo Kubaya 753,69 milyard dollar ziyan vurub. Bu hesablamanı əsaslandırmaq üçün Kuba BMT-yə hər il təfsilatlı hesabatlar göndərir. 1970-2014 arası orta ÜDM-i 31,7 milyard dollar səviyyəsində ehtimal olunan bir ölkə üçün çox böyük bir rəqəmdir.

Bəli, Kastro Kubada planlı iqtisadiyyatın başında səhvlərə də yol verib. Ölkədə bürokratiya, aşağı məhsuldarlıq, likvidlik böhranı, borclar və sair çoxsaylı problemlər var. Amma bu problemlərdən harada yoxdur ki? Kastro bu problemlər barəsində Kuba xalqına müraciətlərində dəfələrlə danışıb. Ancaq Prezident Correa düz buyurur – Kastronun irsini, Kubanın inkişafını və hazırkı islahatları obyektiv qiymətləndirmək üçün ABŞ blokadasını nəzərə almalıyıq. Biz özümüzü elə göstərə bilmərik ki, güya ABŞ blokadası Kuba iqtisadiyyatının formalaşmasına təsir göstərməyib.

Kastro 1959-cü ildən bu yana 11 amerikan prezidentinin vəzifədən getməyini gördü, ancaq ABŞ embarqosunun ortadan qaldırılmasını görmədi. Bu gün yeni iqtisadi islahatlar aparan və ABŞ-la münasibətləri bərpa edən Kuba yeni çağırışlarla üzləşir. Gələn həftədən başlayaq mən də Kuba barəsində yeni tədqiqata başlayıram – məqsədim post-Kastro, Donald Tramp erasında inqilabın nə qədər dayanıqlı olacağını öyrənməkdir.

3 Şərh

Kateqoriysı Bütün yazılar