Kateqoriya Arxivləri: Azərbaycan

2016-cı ilin yaxşı nəşrləri — II hissə

2016-da nəşr olunan bəzi yaxşı kitablar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, amma o zaman ancaq yarım ili və dörd kitabı əhatə edə bilmişdim. İndi, 2016-nı rahatlıqla başa vurandan sonra həmin ilin yaxşı nəşrləri haqqında daha ətraflı yazmaq olar.

Qeyd edim ki, 2016-da “Qanun” və “TEAS Press” kimi böyük nəşriyyatlar da maraqlı kitablar nəşr etməyə davam ediblər. Həmin nəşriyyatların öz reklam və marketinq fəaliyyətləri kifayət qədər yüksək səviyyədə təşkil olunduğu üçün, onların kitabları barəsində danışmaq arabanın beşinci təkəri rolunu könüllü şəkildə öz üstünə götürmək olardı. Ona görə də bu yazıda ancaq kiçik və şəxsi təşəbbüslərlə ortaya çıxan nəşrləri əhatə etməyə çalışacağam.

Fanzinlər: “Monk”, “Yoldaş fanzin”, “Elmi spektr”

Monk

“Monk” (oktyabr, noyabr və dekabr nömrələri, 2016)

Şəksiz ki, 2016-nın əlamətdar hadisələrindən biri kimi nəhayət bizdə də fanzinlərin peyda olmasını hesab edə bilərik. Fanzin ingiliscədən tərcümədə azarkeşlər, tərəfdaşlar, fanatlar tərəfindən buraxılan məxsusi mövzu ətrafında həvəskar jurnal mənası verir. Peşəkar jurnal daha ciddi fəaliyyət, zəhmət və resurs tələb etdiyi halda, fanzin ciddi maliyyə vəsaiti olmadan və həvəskarların entuziazmı sayəsində ərsəyə gəlir, sadə üsullarla dərc olunur (bəzən heç kağızda çap olunmur). Fanzin jurnala nisbətən daha çevikdir, həcmi də kiçikdir.

2016-da Azərbaycanda üç diqqətəlayiq fanzin nəşr olunmağa başlayıb. Sol yönlü, amma daha çox ədəbiyyat və incəsənət mövzularını əhatə edən “Monk”, yenə sol, amma bu dəfə klassik siyasi sol, marksist ideoloji spektrdən “Yoldaş fanzin” və sırf elmi mövzulardan yazan, ən sərt akademizmə iddialı olan “Elmi spektr” (onları fanzin kateqoriyasına aid etdiyim üçün sonuncular məndən inciyə bilərlər, çünki özlərini elmi jurnal olaraq tərif edirlər).

Bu fanzinlər yeni gələn nəslin tribunasıdır, onları nəşr edənlər indiyə qədər mövcud olan digər platformalardan şüurlu şəkildə imtina edərək özlərinin platformasını yaratmaq istəyirlər. Çünki köhnə platformalar yeni gələn gənclərin tələblərini və potensialını tam başa düşmür, onların istəklərinə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər çevik deyil – yeni dövr yeni vasitələr tələb edir. Hər üç nəşri izləməyi şiddətli şəkildə tövsiyə edirəm.

Rişard Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi)Səhər Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol)

Şahənşah

R. Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi, 2016)

İran mövzusu bizim üçün hər zaman maraqlı, sirli və cəlbedici qalmaqda davam edir. 2016-da müasir İran tarixinin açar hadisələrindən biri – İran İslam inqilabı haqqında Azərbaycanda iki yaxşı kitab nəşr olunub. Keçmiş siyasi məhbus Rəşadət Axundovun həbsxanada tərcümə etdiyi polşalı jurnalist Rişard Kapuşinskinin “Şahənşah” əsəri Məhəmməd Rza şahın devrilməsi və İranda İslam inqilabı haqqında kifayət qədər ətraflı və artıq klassika sayılacaq bir kitabdır. Kapuşinskinin bu bədii-sənədli kitabı müasir İran və İslam inqilabı haqqında stereotiplərdən kənar düşünmək, hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün hədsiz qiymətli mənbə hesab oluna bilər.

Kapuşinskinin kitabının nəşrini vacib edən başqa bir amil isə Fərəh Pəhləvinin xatirələrinin bizdə hələ 2007-ci ildə nəşr olunmasıdır. Fərəh Pəhləvi İranda ancien regime-in ən ali nümayəndələrindən biri olub və təbii ki, İran tarixinə və İslam inqilabına sarayın pəncərələrindən baxıb. Kapuşinskinin dəyəri isə ondadır ki, o, inqilabi hadisələr vaxtı İranda əcnəbi jurnalist kimi çalışıb, küçə və meydanlarda, xalqın arasında olub, hadisələrin düz mərkəzindən tarixə şahidlik edib. Əgər azərbaycandilli oxucu son 10 il ərzində İran İslam inqilabına yalnız bir rakursdan – devrilənlərin nəzər nöqtəsindən baxa bilirdisə, bundan sonra hər iki baxış bucağından ümumi mənzərəni görə biləcək. Yeri gəlmişkən, naşirlər bildirib ki, kitabın satışından gələn bütün gəlir siyasi məhbusların ehtiyaclarına sərf olunacaq.

cakaranda

S. Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol, 2016)

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi tarixi nöqtədə təhkiyəni iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani dövr alır. Yenə keçmiş siyasi məhbus Xədicə İsmayılın yenə də həbsxanada tərcümə etdiyi “Cakaranda ağacının uşaqları” romanı İslam inqilabından sonra İranda baş verən hadisələrin bir növ bədii təsviridir. Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülm edənlərə çevrilməsi, əzilənlərin onları əzənlərə bənzəməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını yeməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında kifayət qədər inandırıcı formada qələmə alınıb. Səhər Delicaninin hər iki valideyni İslam respublikasının həbsxanalarından keçib, yazıçı özü bədnam Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb, “Cakaranda ağacının uşaqları” da həbsdə yatan keçmiş inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsaslanır.

“Cakaranda ağacının uşaqları” Xədicə İsmayılın ikinci tərcümə təcrübəsidir. Bundan öncə o, əfqan-amerikan yazıçısı Xalid Hüseyninin “Çərpələng uçuran” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi və onun tərcüməsi oxucular və ədəbiyyatçılar tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdi. Xədicə İsmayıl ikinci romanını həbsxanada tərcümə etməsinə baxmayaraq, tərcümə işinə kifayət qədər ciddi yanaşmanı saxlaya bilib.

Seymur Baycan, Gecikmiş hekayələr (Alatoran)

Foto: Azadlıq Radiosu

Foto: Azadlıq Radiosu

Bizim yaxşı tanıdığımıza əmin olduğumuz Seymur Baycan oxucuların qarşısına bu dəfə maraqlı və gözlənilməz eksperimentlə çıxır. (Demək ki hələ də Seymuru yaxşı tanımırıq.) “Gecikmiş hekayələr”də Sovet Azərbaycanının ədəbiyyatı və sosialist realizmi Seymurun qələmindən keçərək yeni interpretasiya alır – Seymur 70 illik dövrün ədəbi materialını recycle prosesindən keçirərək onu bizə yeni forma və məzmunda təqdim etməyi çox yaxşı bacarıb. Sorokinin sosialist realizmi ilə eksperimentlərini xatırladan bu hekayələr bizim ədəbiyyatımızda həm bir ilk olmaqla yanaşı, həm də 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq alatorançıların “ədəbiyyatın başına açdığı oyunların” üzvi davamıdır. Hər yeni şey unudulmuş köhnədir deyimini bu hekayələrə tam rahatlıqla aid etmək olar, amma Seymur da öz istedadının gücü sayəsində bu yeni-köhnə ilə sizi qətiyyən yormayacaq, əksinə, üfüqünüzü açacaq. Seymurun öz təbiri ilə desək, oxuyun, oxutdurun!

13892236_1204093656307499_811343684890153336_n

W. Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi, 2016)

Will Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi)

Ər-arvad Will və Ariel Durant-ların 11 cildlik “Sivilizasiyanın tarixçəsi” seriyası dünyada artıq klassika sayılır və Qərb sivilizasiyasının tarixi haqqında ən yaxşı nəşrlərdən hesab edilir. Keçən il Nərmin yayın evi Durantların irsindən kiçik bir hissəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr edib. “Mədəniyyətin təməlləri” adı altında çıxan kitab sivilizasiyalar tarixinə giriş üçün çox yaxşı mənbədir. Sadəcə bir məsələ var ki, Durantların bu adda kitabı yoxdur, Azərbaycan dilinə nəşr olunan hissə isə “Bizim Şərq mirasımız” adlanan birinci cildin giriş hissəsidir. Əlbəttə, 11 cildlik böyük bir seriyanın tərcüməsi hədsiz insan və maliyyə resursu, müstəsna tarixi erudisiya və tükənməz motivasiya tələb edərdi. Amma yaxşı olardı ki, tərcümə və nəşr ilə məşğul olan qrup oxucuları çaşdırmamaq üçün kitabda bu mətnin mənbəyini dəqiqliklə göstərərdi.

Digər bir iradım isə kitabın “Yalçın İslamzadənin tövsiyəsi ilə çap olunmasının” xüsusi vurğulanmasıdır. Əgər Yalçın bəy kitabın naşiri, tərcüməçisi, redaktoru, elmi məsləhətçisi və ya sponsoru olubsa, bu məsələ dəqiq göstərilməli idi. Yoxsa onun işi sadəcə tövsiyə ilə məhdudlaşıbsa, bunu xüsusi qeyd etməyin nə mənası var idi? İstənilən halda, tərcüməçi və naşirləri bu dəyərli nəşrə görə təbrik etməyə dəyər.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Son yarım ilin yaxşı kitabları

Yeni çıxan kitablar haqqında daha tənqidi rəylər yazmadığım üçün (ümumiyyətlə, tənqidin daşını atmışam), gərək bundan sonra ancaq yaxşı şeylərdən yazım. Bu dəfə son yarım ildə çapdan çıxan yaxşı kitablar haqqında yazacam.

bs

Foto: BaşlaKitab

Platon, Dialoqlar (BaşlaKitab, 2016)

Bu ilin yaxşı kitablarından biri başlaçıların təzəlikcə buraxdığı Platonun dialoqlarıdır. Adətən başlaçıların kitablarının keyfiyyəti neftin birjada qiyməti kimi kəskin oynayır. İndiyə kimi onlar Tolstoyun etiraflarını bərbad tərcümədə, Zamyatinin “Biz” əsərini isə nəfis tərcümədə nəşr ediblər. Başlaçıların kitabları arasında Howard Zinn-in Amerika tarixi haqqında kult kitabı ilə yanaşı dövrümüzün şeyx nəsrullahlarından Caner Taslamanın psevdo-elmi cızma-qarası da var. Bu dəfə başlaçıların daha yaxşı seçim eləməsinə sevinməmək olmur.

Sokratın son günlərini əhatə edən dörd dialoq (Evtifron, Apologiya, Kriton, Fedon) ilk dəfə tam formada və yaxşı tərcümədə azərbaycanca nəşr olunur. Doğrudur, tərcümə qədim yunan dilindən yox, yeni yunan dilindəndir (çünki bizdə qədim yunancadan iri mətnləri sərbəst və qənaətbəxş tərcümə edə biləcək mütəxəssislər hələ meydana çıxmayıb). Bir də dialoqların sıralamasında bağışlanmaz səhv buraxılıb – birinci gəlməli olan Evtifron nədənsə üçüncü sıraya düşüb və kitab Apologiya ilə başlayır. Hazırlıqsız oxucu dialoqları kitabdakı ardıcıllıqla oxusa, bir balaca çaş-baş qala bilər. Amma başlaçıların və tərcüməçi Səid Əliyevin bu təşəbbüsü birmənalı olaraq alqışlanmalıdır.

Əslində belə kitabları Elmlər Akademiyası kimi ciddi qurumlar çoxdan nəşr etməli idilər, başlaçılar kimi həvəskar qruplar yox. Amma nə edə bilərik? Akademiyanın Fəlsəfə institutu siyasi anekdota dönmüş ölkədə bu iş ancaq və ancaq həvəskarların öhdəsinə düşür. Belə çətin vəzifələri Platonu tərcümə edərkən, mətnə özbaşına şəkildə “müsəlman” sözü salan fəlsəfə elmləri namizədi, dosent Arif Tağıyev kimi “peşəkar” tərcüməçilərin ümidinə də qoymaq olmaz.

seym

Foto: Alatoran

Seymur Baycan, Fərqanə (Alatoran, 2016)

Seymur tükənib. Seymur təkrarlanır. Seymur köhnəlib. Bu haqsız iradları tez-tez eşidirik. Amma hər şeyə rəğmən, Seymur yenə də ictimai mübarizənin ön cəbhəsindədir. Cəmiyyətdə militarist əhval-ruhiyyənin, savaş alverçiliyinin, qəhrəmanlıq kultunun sürətlə artdığı bir zamanda Seymurun çapdan çıxan “Fərqanə” kitabı gerçəkliyin əslində necə acı olduğuna dair vahiməli xatırlatmadır.

Kitab iki uzun hekayədən ibarətdir, “Fərqanə” və “Adsız itin qayıdışı”. İkinci hekayə müəllifin uşaqlıq illəri haqqında xatirəsindən bəhs edir. “Fərqanə” hekayəsi isə Qarabağ müharibəsi illərində cəbhə və cəbhəyanı ərazilərdə həyatı ən xırda detallarına qədər olduqca realist təsvir edir. Seymurun hekayəsində müharibə şan-şöhrət gətirən, ildırımsürətli və qələbəyə aparan hadisə deyil, Seymurun təsvir etdiyi müharibə insanların gündəlik həyatı ilə simbioz yaradan, artıq heç bir təəccüb doğurmayan hadisədir. Evə gələndə çörək almaq kimi.

Seymur sanki oxucunun əlindən tutub onu müharibə tamaşasının pərdə arxasına aparır, aktyorların və texniki heyətin kulisdəki acı həyatını bütün çılpaqlığı ilə göstərir. Romantikanın harada bitdiyini, gerçəkliyin harada başladığını nişan verir. Seymurun hekayəsində, elə həyatda da olduğu kimi, müharibə dibsiz bir bataqlıqdır, oraya düşənlərin hamısı çapalayır.

Sun Tzu yazırdı ki, müharibənin bütün zərərini sona qədər dərk etməyən insan, müharibənin bütün xeyrini də sona qədər dərk etməyəcək. Müharibə Paradox Interactive-in dəbdə olan son kompyuter oyunu deyil. Müharibə iki üzü olan medaldır. Çox az insan bunu Seymur Baycan kimi gözəl başa düşür və həm də deyir.

tumblr_inline_o7ow4gbN3w1rmr85e_500

Foto: Türkan Hüseynova

Xaqani Hass, Minor (Kitab klubu, 2016)

Bu il həm də öz təbiri ilə desək, “poéte, écrivain, penseur” Xaqani Hassın yeni – üçüncü kitabı “Minor” çapdan çıxıb. Bundan öncəki kitabları (“Böyüməyə prolegomena” və “Gül və Panoptikon”) ilə bu yeni kitab arasında xeyli fasilə var, “əslindǝ kitabın çapı çox gecikdi”. Ona görə də Xaqani Hassın yeni şeirlərini səbirsizliklə gözləyənlər nəhayət ki sevinəcəklər – həqiqətən də, kitabın satışa çıxmasından təxminən bir həftə sonra onu almaq istəyəndə bəzi dükanlarda artıq bitmişdi, çətinliklə tapdım.

Xaqani Hassın şeirləri həmişə digər müasir şairlərin yazdıqlarından kəskin fərqlənib. Həm də təkcə mainstream şairlərdən (Səməd Vurğun–Ramiz Rövşən xətti) yox, həm də vaxtilə kifayət qədər səs-küy salan anti-mainstream şairlərdən də (Həmid Herisçi–Aqşin Yenisey xətti) xeyli fərqlənib. Xaqani Hassın öz spesifik oxucuları var, amma “Minor” kitabı da Azərbaycan üçün xeyli eksperimental əsərdir – üz qabığından məzmununa kimi. Bu tərz şeirləri sevməyənlər üçün də “Minor”, buradakı şeirlər, əhval-ruhiyyə maraqlı gələ bilər. Simfonik orkestrin nizamlı, tanış ifasından bezərək sinkopa üçün darıxanlar mütləq oxusunlar. Çünki, “Minor” oxunası kitabdır; “Minor” – 40 yaşın 40 şeiridir:

“qırılmış budağın gözündə ölüm son deyil
bilməzdim budaq olanadək qollarım
kölgəsi qırx yaş uzunluğunda və lal”

1463574954513445046573c61aacec35

Foto: Alatoran

Həmid Piriyev, Şanapipik haqqında mahnı (Alatoran, 2016)

Bu ilin maraqlı kitablarından biri də gənc yazar Həmid Piriyevin debütü saya biləcəyimiz “Şanapipik haqqında mahnı” kitabıdır. Yazar özü eyniadlı əsərini “miniatür roman” adlandırsa da, əslində qarşımızda klassik novella (köhnə dillə desək, povest) görürük. Kitabda adı çəkilən əsərlə yanaşı daha üç qısa hekayə də var.

Həmidin mövzusu bər-bəzəkli, və bir az da süni şəhər mərkəzindən kənarda, gözdən-qulaqdan iraq məhəllə və qəsəbələrdə (“kənddə”) yaşayan adi insanların adidən də adi həyatlarıdır. Ümumiyyətlə, nə üçün və nəyə görə yaşadıqlarının fərqinə varmayan insanlar öz gündəlik həyatlarını bəzən rutin, bəzən həyəcanlı anları ilə birlikdə sakit, xudmani şəkildə yola verirlər. Heç bir məna kəsb etməyən, bütün ali ideallardan yoxsul həyat onları öz cənginə alıb harasa aparır. Onlar söhbət edir, gəzir, oturur, yatır, uğursuz eşq macərasına can atır, pivə içirlər. Bu insanların öləndə baş daşına yaşadığı illəri yazmağa ehtiyac qalmayacaq, çünki onlar heç yaşamayıb (klişeyə görə üzr istəyirəm, ağlıma orijinal heç nə gəlmədi).

Bir dəfə bunu demişəm, bir də deyim – Həmid sanki yazıçıdan daha çox fotoqrafdır (pis mənada). Əlinə alır foto-kameranı, gedib nəyinsə şəklini çəkir və bizə göstərir. Həmidin yazılarında hadisə yoxdur, elə ancaq həyatdan lövhələrdir, foto-albom kimi. Doğrudur, elə fotoqraflar var ki, foto ilə də hekayə danışa bilirlər. Amma Həmiddə hekayə danışmaq hələ ki alınmır, sadəcə fotonu çəkib qoyur alboma. Həmid bu dillə, bu qələmlə yaxşı hekayələr danışa bilərdi, amma təəssüf ki şəkil çəkir. Yəqin yeni başlayan yazarın yaradıcılıq təcrübəsizliyindən qaynaqlanan haldır, zamanla aradan qalxacaq. “Şanapipik haqqında mahnı”ya isə indidən qulaq asmağa dəyər.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Daha yazmayacam

Bu günlərdə özümə görə vacib bir qərar vermişəm. Doğrusu, bu günlərin qərarı deyil, ağlımda çoxdan götür-qoy edirdim, sadəcə indi yetişdi. Daha yazmayacam.

Yazmayacam deyəndə ki, əgər ağlıma bədii bir şey gəlsə və əgər istedadım yetsə, onu yazacam. Amma bundan sonra nə ictimai-siyasi mövzularda yazan deyiləm, nə də yeni çıxan kitablar haqqında rəy verməyəcəm.

Çoxdan düşünürəm — gözümüzü yumub açdıq, bir də gördük ki, küçədəki orta statistik insanın heç vaxt anlamayacağı mövzularda tanışlar və yadlarla, dostlar və düşmənlərlə amansız mübahisə edirik. Asırıq, kəsirik, tanış oluruq, küsürük, barışırıq, sonra yenə dostluğu pozuruq, yenə asırıq və yenə kəsirik.

Görəsən bizim bir-birimizi sözlə yaralamaq və öldürmək istəyimiz küçədəki trivial bıçaq davalarından nə ilə fərqlənir? Kim bilir, bizim bu mübahisələr eyni ətdən, qandan, dəridən və sümükdən ibarət insanın öz dava-dalaş instinktini daha yüksək, daha ali sferada gerçəkləşdirmək cəhdi deyilmi? Nədir mədəniyyət, bəlkə qara instinktin atını ağ yollarla çapmaq istəyi?

Bəlkə biz də Facebook-dakı bir debil, kretin və idiotun dediyi kimi vaxtında “həddindən çox oxumasaydıq”, indi əlimizə bıçaq alıb küçənin ortasında dava edənlərdən idik?

Amma sonra cavab özü gəlir — yox, biz sadəcə ətdən, qandan, dəridən və sümükdən ibarət varlıq deyilik, axı bizim canımız da var! Dində buna ruh deyirlər, müasir fəlsəfədə isə şüur. İstənilən halda, necə adlanmasından asılı olmayaraq, biz insanın bu vacib komponentinin olduğunu çox tez unuduruq. Rahatlıqla gözümüzdən qaçır ki, insan mexaniki bir şey, sadəcə nəfəs alıb-verən və instinktlərlə yaşayan heyvan deyil.

Necə ki bizim bədənimiz təmiz qida, təmiz su, təmiz yatacaq istəyir, eləcə də bizim canımız təmiz nəsə istəyir. Dünyadakı dinlərin və ideologiyaların bolluğu və rəngarəngliyi, ədəbiyyatın və incəsənətin nəfisliyi, fəlsəfənin dərinliyi bizim canımızın təmiz nəsə istəyindən qaynaqlanmırmı?

Mən də yəqin elə buna görə yazıram. Və bu yazıdan sonra çox rahatlıqla “yazırdım” deyə bilərəm.

Qətiyyən böyük şeylərə iddiam olmayıb — ən azı bloquma ziyarətlərin kasad statistikasını özüm ki görürəm. Mən heç vaxt nə ictimai fikrə ciddi təsir edən ictimai fiqur olmamışam, nə də hansısa qərarların qəbulunda həlledici səsim olmayıb. Sadəcə yazmışam və yazdıqlarıma da həmişə bir alternativ cəhdi kimi baxmışam.

Hər yazıdan sonra mənə tuşlanan tanış və yad gözlərin suallarını oxuyurdum əlbəttə. Axı sən bu Erkindən nə istəyirsən? Axı sən bu gənc yazarlardan nə istəyirsən? Axı sən bu hökumətdən (ya müxalifətdən) nə istəyirsən? Axı sən bizdən nə istəyirsən?

Bütün sualların sadəcə bir cavabı var idi və var: heç nə!

Yuxarıda da dedim, mən öz yazdıqlarıma həmişə bir alternativ cəhdi kimi baxmışam. Yəni, ay camaat, sizə bəh-bəhlə filan şey deyirlər, amma axı bu filan şeyin filan tərəfi də var. Hər şey ağ deyil, axı bir az da qaradır. Ya da hər şey ağ-qara deyil, axı bunun bozu da var.

Məgər ictimai, siyasi, bədii, elmi, dini və bütün digər növ kritikanın əsas qayəsi bu deyilmi? Nə qədər tərif eşitmək olar? Nə qədər vahid həqiqətə inanmaq olar? Nə qədər tənqidçilərə düşmən gözü ilə baxmaq olar?

Mən nə demişəm? Demişəm ki, ayıq olun, imkan verməyin kimsə sizin boşqaba ehmalca (ruslar demiş, украдкой) siçan zəhəri atsın; imkan verməyin iki ortabab kitab oxuyub həvəsə gələn gənclər balaca cızma qara edib özünü sizə dahi yazıçı kimi sırısın; imkan verməyin Kavafisdən, Eliotdan, Odendən, Mandelştamdan, Brodskidən, Pasternakdan iki sətir oxumamış şeirqoşanlar sizin estetik-poetik zövqünüzü korlasın; imkan verməyin universitet seminarında bir-iki ağıllı söz öyrənən dələduzlar sizə etik-fəlsəfi dərs keçsin; bu gün gecə Bakıda yatıb sabah səhər Aşqabadda oyanmayın. Bunu təkcə mən deməmişəm və demirəm. Deyənlərdən sadəcə biri mən olmuşam.

Sözün düzü, qarşı tərəfin mənə qarşı işlətdiyi arqumentlərdə heç vaxt dişə dəyəsi, tutarlı bir şey görməmişəm ki, cavab da verə bilim. Amma ümumi bir kontur həmişə olub və nə yaxşı ki, bu günlərdə Tural Ağayev adlı tanışım (demək ki məni yaxşı tanımırmış) bu məsələni ətraflı yazıb epitomunu verdi. Tural onu niyə yazıb, hələlik qoyaq bir kənara, amma bunu yazdığına görə Turala təşəkkür borcum var.

Turalın yazdığını burada icmal etsəm, aşağıdakılar çıxır. Birincisi, sanki mənim fikrimcə elm və mütaliə mənim inhisarımdadır, başqası buna iddia edə bilməz. İkincisi, yeniyetmə gəncləri incidirəm, cəsarətini qırıram, yazmaqdan iyrəndirirəm. Üçüncüsü, tənqid hədəfim təkcə kimlərinsə yazısı deyil, onların həm də özüdür, biliklərini şübhə altına alıram, savadlı görünmək istədiklərini, amma savadsız olduqlarını deyirəm. Və sonda, Turalın sözlərilə desəm, bir addım önə gedənlərimiz arxadan gələnlər üçün böyük maneəyə çevrilir və yerində saymağımızın səbəbi də budur.

Çox ağır ittihamlardır. Amma bunlar təkcə Turalın mənim barəmdə fikirləri deyil, həm də bizim mədəni cəmiyyətin (civil society) bütün tənqidçilər haqqında fikirləridir.

Belə görünür ki, səhv edirik. Gərək imkan verək, dörd-beş ağıllı söz öyrənmiş dələduzlar sizin başınızda psevdo-intellektual qozlarını sındırıb öz boşboğazlıqlarını mütləq həqiqət kimi beyninizə yeritsin. Ya da inversiya və metaforanı öyrənmiş qrafomanlar sizdən pərəstişkar kütləsi qayırsın. Eləcə də siyasi görüşlərini əlcək kimi dəyişən ictimai-siyasi xadimləriniz və siyasətçiləriniz öz şəxsi maraqlarına görə sizi qoyun sürüsü kimi otarsın. Ona görə də tənqidçiləri sevmirsiz. Amma digər tərəfdən, tənqidçiləriniz olmasa, yerində saymağınızın səbəbini özünüzdə görməmək üçün kimləri günah keçisi çıxaracaqsız?

Azərbaycanlılar çox səxavətlidir, elə Facebook-da da heç kəsdən like-ını, comment-ini, share-ini əskik eləmir. Azərbaycanlılar bir balaca ağıllı sözə acdır, ona görə içində “diskurs” sözü keçən, hər ağıllı görünən cümləyə sadəlövhcəsinə aldanır. Azərbaycan həm də çox balacadır (ictimai məkan baxımından), hamı bir-birinin dostu və qardaşıdır, birinə bir söz deyəndə, beşinin xətrinə dəyir. Azərbaycanlılar çox keşməkeşli tarixi proseslərdən keçib, ona görə də böyük özünütənqid ənənəsi (Axundov, Zərdabi, Mirzə Cəlil, Sabir və sair) olan  xalqın nümayəndələri indi ancaq tərif eşitmək istəyir.

Bütün bunlara nə demək olar? Heç nə.

Mən sadəcə öz adımdan deyə bilərəm: daha yazmayacam. Mənimki bura qədər. Özüm təslim olub gedirəm. İnşallah digər tənqidçilərinizi də zamanında susdurub neytrallaşdırarsız. Ondan sonra şad-xürrəm yaşamağa davam. Sadəcə bir xahişim var — mənim haqqımda haradasa kiminsə pis danışdığını və ya yazdığını eşitsəniz, zəhmət olmazsa ona deyərsiz ki, ey dili-qafil, Əli artıq çəkilib kənara, heç kəsi tənqid eləmir və etməyəcək də. Pirlik səbəbilə dərxanədən kənar olub guşəgirlik ixtiyar edib. Mən cəhətdən rahat olsunlar. Yerdə qalan tənqidçiləri susdursunlar, onlarla məşğul olsunlar, sayıqlığı əldən verməsinlər. Və ümumiyyətlə çalışsınlar ki, bizim mədəni cəmiyyətdə tənqidin kökünü tamam kəssinlər. Belə yaramaz.

Gürcü klassiki Arçil Sulakaurinin gözəl bir hekayəsi var. Nik adlı obraz gözlənilməz və naməlum bir qonaqlığa dəvət alır, amma həmin qonaqlığa gəlib çıxanda anlayır ki, gözəgörünməz olub, qonaqların heç biri onu görmür və eşitmir. Beləliklə Nik bütün gecəni naməlum qonaqlıq səhnəsini — “əyalət nəfisliyi ilə örtülmüş biabırçılığı” müşahidə etməli olur. Sonu olmayan tostlar — qəlp pul qədər dəyəri olmayan sədaqət andları və nəciblik, şərəf və dostluq tərifləri, açıq-aşkar təbəə yaltaqlıqları bir-birini əvəz edir. Sonda da evin sahibi əsas qonağı belinə mindirib Roma imperatoru kimi gəzdirir.

Deyirəm bəlkə indi gözəgörünməz olub qonaqlığı müşahidə etmək vaxtıdır? İşlər belə getməyə davam etsə, görəsən axırda kimlər sizin belinizə minib Roma imperatoru kimi qürrələnəcək? Sizin özünüzə maraqlı deyilmi?

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Seymur Baycan və əcinnələr

Oxucular bağışlasın, Facebook-da olmadığım üçün Seymur Baycan və Bəxtiyar Vahabzadə söhbətindən çox gec xəbər tutmuşam. Özünə hörmət etməyən mətbuatı da bir qayda olaraq oxumadığım üçün Şeytan TV-də Seymur Baycan əleyhinə getmiş bu riyakar və saxtakar yazını da gec görmüş oluram – o da sırf təsadüf nəticəsində. Əslində bu cızma-qaraya gülüb keçmək olardı, amma bu açıq-aşkar cəfəngiyyatın psevdo-intellektual mantiyaya bürünərək qəliz mətləblərdən bixəbər oxuculara təqdim olunması çox təhlükəlidir deyə, icazə verin mən də mövzuya bir neçə dərkənar qoyum.

İlk öncə bu yazı niyə riyakar və saxtakardır? Ona görə ki, bu yazının yeganə varlıq səbəbi (raison d’être) Seymur Baycanın Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsidir. Yazıda adları və əsərlərinin adları, nəşriyyatları və nəşr illəri və az qala İstanbul universitetinin kitabxanasında kataloq nömrələri keçən Kantlar, Zəkəriyyalar, Sandellər, Teylorlar və sair şlyapalı ingilislər hamısı bəhanədir, bəhanə! Müəllif əsəbiləşib ki, Seymur Baycan niyə axı Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib? Ona görə də bu sicilliməni guppuldadıb. Bir az da böyür-başına diskurs, ontologiya, kauzalistika, epistemologiya, post-strukturalizm, liberalizm, avaralizm, mağaralizm tipində ağıllı sözlər də qatıb ki, eqosunu tətmin eləsin. Baxın, mən fəlsəfi terminlər lüğətini (Tarixi-Nadir) yarısına qədər oxumuşam.

Seymur Baycan Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib. İlahi, necə böyük fəlakət! Quel dommage! Quelle catastrophe! Quel cauchemar! Dünya birliyi bu ədalətsizliyə hələ də dözür! Bunu eşidən biri (səhv etmirəmsə böyük idealist, vətənsevər, humanist şair Bəxtiyar Vahabzadənin kürəkəni) deyib ki, mən indi qocalmışam, yoxsa gedib özüm Seymuru tapıb döyərdim, ona görə də gənclər, sizə çağırış edirəm, gedin o babını, moltanını tapın döyün! Bir başqası da (bizim İstanbul universitetinin doktorantı) fikirləşib ki, mən basa-basa Badikubədən Qənstəntiniyyəyə elm dalınca gəlmişəm, ayıbdır, gedib adam döyməyim yaxşı çıxmaz, ən yaxşısı götürüm bu kitabı çırpım Seymurun başına.

Əgər bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb Facebook-da status yazsaydı — “Seymur, istedadsız özünsən, axı sən kimsən Bəxtiyar Vahabzadəyə istedadsız deyirsən? Səni tutub ortadan cıraram!” — çox səmimi, təqdirəlayiq, hörmətəlayiq davranardı. Biz də deyərdik “chapeau!” və alqışlayardıq. İnsan gərək özünü həmişə adekvat ifadə eləsin. Nə ifrata varmasın, nə də təfritə qaçmasın. Fəzilət miyanadır. Rumi demiş, ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol.

Yoxsa bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb yazanda ki, liberalizm Kantdan başlayır, onda özünü də hörmətdən salır, oxuduğu doktoranturanı da, universiteti də. Hələ kommunitar filosofların liberalizmə yönəlik tənqidlərini az qala liberalizmin inkarı və çöküşü kimi qələmə verməsi, üstəlik bu qəbahətinə Sandel və Teyloru da cinayət ortağı eləməsi lap biabırçılıqdır.

Gəlin burada bizim istanbullu doktorant dostumuza qısa likbez verək. Maykl Sandelin Harvarddakı “Justice” kursunu qiyabi (distance) olaraq 81% qiymətlə bitirən biri kimi bu işdə könüllü olmağa hazıram.

Əvvələn, bizim istanbullu doktorant dostumuz gərək bir özü üçün aydınlaşdırsın ki, öz cızma-qarasında hansı liberalizmdən danışır? Fukuyamanın, Zakarianın məhdud “siyasi liberalizm”indən, yoxsa kommunitar filosofların debata çıxdığı “comprehensive” liberalizmdən? Yəni onun üçün liberalizm nədir? Siyasi nəzəriyyəmi? Əxlaq fəlsəfəsimi? Yoxsa neoliberalların “hər şeyi çap, tala, yağmala” doktrinasımı? Fərqini bilmirsə, bir ayıb. Fərqini bilirsə, yazının ortasında Zəkəriyyanın eşşəyindən Rawls-un at arabasına hoppanmağı başqa bir ayıb.

Saniyən, kommunitar filosofların liberalizm üzərinə tənqidlərini dostumuz niyə liberalizmin çöküşü, sonu, batil inanc olması kimi yozur ki? (Özü də hansı liberalizmin?) Bu fizika deyil ki, təzə kəşf köhnə kəşfi arxivə göndərsin. Bu, fəlsəfi debatdır və bu fəlsəfi debat heç də bizim dostumuzun implisit şəkildə müdafiə etməyə çalışdığı azərbaycanlıların “milli-mənəvi dəyərlər”inin təntənəsi demək deyil.

Salisən, axı bu liberalizm filan söhbətinin Seymura, ən əsası da Bəxtiyar Vahabzadəyə nə dəxli var? Heç hənanın yeridir, vətəndaş? Seymurun Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsini gətirib liberalizmə, Kanta, kommunitar-liberal söhbətinə bağlamaq üçün hansı fantasmaqorik təxəyyülün sahibi olmaq lazımdır? Deyəsən İstanbulda təzə ot peyda olub (ya da tabletka, dəqiq bilmirəm) Bakıya hələ gəlib çatmayıb sorağı.

Seymuru şəxsən tanıyıram, aşağı-yuxarı normal münasibətimiz var, imkan düşəndə çay, kofe arxasında oturub söhbət etmişliyimiz də var. Seymurun cavanlığında bir qədər modernist dəliqanlılığı olsa da adam indi bildiyimiz moralistdir. Şəxsi qəsri də olsaydı, lap olardı Michel de Montaigne. Mənim də Seymura bir tanış kimi ən böyük tənqidim həmişə bu olub.

Amma Seymur heç vaxt qəliz siyasi-fəlsəfi-elmi terminlər aparatı ilə də spekulyasiya etməyib. Onun yazısında diskurs, epistemologiya, ontologiya, strukturalizm filan kimi gəlişigözəl sözlər görməzsiz. Yazmır da adam belə şeylər, yazmır. Bir dəfə də özü mənə deyib — verbatim sitat verirəm — “Mən bu mövzuda heç nə demirəm və yazmıram, çünki burada yeni bir şey demək üçün kifayət qədər məlumatlı olmadığımı düşünürəm. Yalandan niyə durum o ağıllı sözləri sağa-sola işlədim ki?”

İndi mən də sizə sual verim, əziz dostumuz, İstanbul universitetinin doktorantı Bayram bəy, bu ağıllı sözləri sağa-sola baxmadan niyə havaya fırladırsız ki? Axı bu diskursun epistemoloji tutarlılığı yoxdur! (Gördünüz, bu sözləri mən də havaya fırlada bilərəm, özü də çox seksi çıxır, yox?)

Seymur kimdir? Ədəbiyyatçı, yazıçı, yazar, publisist. Lap olsun ədəbi şarlatan. Ədəbiyyat aləmində hər şey nisbidir. Ədəbiyyat nədir sualı da, istedad nədir sualı da, hamısı cavabsız suallardır. Sabah Şekspiri də zibil qabına atmaq potensialı var bu sferada. Siz də durub Bəxtiyar Vahabzadə davası edirsiniz.

Hələ 1912-də şairlər Burlyuk, Kryuçyonıx, Mayakovski və Xlebnikov futuristlərin məşhur manifestində yazırdılar ki, Tolstoyu, Dostoyevskini, Puşkini müasirlik gəmisindən dənizə tullamaq lazımdır. 1924-də sürrealistlər özlərinin ilk manifestində yazırdılar ki, ən sadə sürrealist hərəkət revolverlərlə silahlanıb küçəyə çıxmaq və yorulana kimi kütləyə atəş açmaqdır. İndi (2016-da!!!) Seymur Baycan sadəcə və sadəcə Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib, bunların çestinə toxunub, ölkədə qiyamətin əlamətləri zühur edib!

Eh, siz hələ nə qədər yol gəlməlisiz, nə qədər böyüməlisiz, nə qədər dərə-təpə aşmalısız, nə qədər başınız daşdan-daşa dəyməlidir, nə qədər kitab oxumalısız, nə qədər maariflənməlisiz ki, söhbətlərə arif olasız. Heyhat.

3 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Pivəxana ədəbiyyatı — “Qaçış”

Capture

“Qaçış” kitabının üz qapağı (OL, 2015)

Bu yaxınlarda təsadüfən bir kitab təqdimatına gedib çıxdım. Le Chateau adlı bir yeraltı pivəxanada, qatı siqaret dumanında, çoxsaylı sərxoş və meyxoş kitabsevərlərin (əksəriyyəti dost-tanış çıxdı) kompaniyasında “Ümid Xəzəroviç” psevdonimli müəllifin “Qaçış” adlı kitabının təqdimatı idi. Müəllif üzrlü səbəblərdən qayıb idi, ona görə də kitabı imzasız verirdilər.

(Yuxarıdakı sətirləri qınaq kimi oxumayın, hazırkı ictimai-siyasi vəziyyətdə kitab təqdimatı üçün heç olmazsa pivəxana tapa biliriksə, deməli hər şey hələ bitməyib.)

Kitabın üz qapağının arxa səhifəsində yenə çılpaq qadın təsviri üzərində yenə lirik-sentimental mətnin ilk cümləsində yenə “fahişə” sözü olsa da — gənc yazarlar niyə axı belə klişeləşir? — kitabı böyük zövqlə oxudum. Ona görə yox ki, gözəl və nəfis bir əsər idi. Ona görə ki, bu kitab bizim yeni nəsil potensial gənc yazarların mütaliə zövqündən və baqajından belə açıq-aydın danışırdı. Təxminən Dostoyevskinin “Yeraltından qeyd”ləri, Kafkanın “Milenaya məktublar”ı və bir də Bukovskinin sərsəmləmələri.

(Hərçənd Bukovski anderqraund şair kimi ortababat bir adam olub, amma onun nəsrini bəh-bəhlə oxuyub yüksək ədəbiyyata vardığını düşünən cavan oğlanlarla Koelyonun sərsəmləmələrini oxuyub yüksək fəlsəfəyə çatdığını düşünən cavan qızlar arasında heç bir fərq yoxdur.)

Yeni nəsil potensial gənc yazarlar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, orada soruşduğumu bir daha soruşum: əksəriyyəti 1990-larda doğulmuş bu gənclərin, həyatlarının ilk baharında, kefdə damaqda olmalı olduğu çağda onlardakı bu qədər pessimizm, bu boyda dözülməz və iyrənc kədər kultu, bu nəhənglikdə ekzistensial böhran və bu dərinlikdə psixoloji travma haradan qaynaqlanır axı?

Tutaq ki, Dostoyevski “Yeraltından qeydlər”i yazanda artıq həyatın hər üzünü görmüşdü. Baş gicəllədən ədəbi uğur, Belinskinin tərifi, inqilabçılıq, sonra həbs, yalançı edam, ardınca sürgün və Sibir, pulsuzluq, senzura… Və ya elə həmin Kafkanı götürək. Milenaya məktublarını yazanda Kafka artıq öz aqibətini bilməmiş deyildi: vərəm öz işini görürdü, bütün keçmiş Avstriya-Macarıstan sanatoriyaları onun qarşısında aciz idi (streptomitsin ancaq II dünya müharibəsi zamanı kəşf ediləcəkdi), Kafkanı isə heç kim tanımırdı və oxumurdu və bəlkə də öləndən sonra tamam unudulacaqdı. (Rayx-Ranitski yazır ki, hətta 1930-cu illərdə Kafkanı tək-tük ədəbiyyat xiridarından başqa heç kim tanımırdı və tanımağa maraq da göstərmirdi).

Bəs bizim potensial gənc yazarların kədər kultu və ekzistensial böhranı haradan qaynaqlanır? Axı onlar nə yaşayıblar ki, nə iztirab da çəksinlər? Onları həyatdan küsdürən nədir axı?

“Qaçış” kitabında digər bu tipli yazılardan fərqli olaraq bu səbəblərə bir balaca işıq salınıb. Amma kaş ki bu səbəblər elə qaranlıq qalardı bizimçün!

Deməli, avtobusda ortayaşlı xalalar mənə nifrətlə baxdı, çünki fərqli geyinmişdim. Sevdiyim qız tükəzban çıxdı, ondan iyrəndim. Başqa sevdiyim qız qrup yoldaşları ilə şəkil çəkdirəndə başqa bir oğlanın yanında durmuşdu. Üçüncü bir qızla sevişmək istəyəndə tənasül alətim durmadı, qızın yanında biabır oldum. (Sevişmə zamanı tənasül aləti durmayanlar üçün Mişel de Monten öz “Təcrübələri”ndə yaxşı təsəlli verir, əgər belə problemdirsə, oxumağı tövsiyə edirəm.)

Və təsəvvür edin, bütün bu trivial söhbətlərə görə bizim gənc yazarlar dərin ekzistensial böhran keçirir və dərhal da Dostoyevski olmaq qərarına gəlir. Məhz bu səbəbdən onların kədər kultu bu qədər saxta və iyrəncdir.

Məsələn, “Qaçış” kitabında 224-cü səhifədə müəllif yazır ki, qız onun amerikanosundan içdi, qəhvənin köpüyü qızın dodaqlarına yayıldı, sonra qız köpüklü dodaqları ilə oğlanı öpdü və oğlanın üzü bütün köpük oldu.

Axı amerikanoda köpük olmur, ay camaat! Amerikano adi qara qəhvədir, yəni su qatılmış espresso.

Bax, buna görə də bütün bu gənc yazarların dostoyevskiliyi amerikano qəhvəsinin köpüyü kimidir. Reallıqda mövcud olmayan və saxta.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Bəlkə yunanlara borc verək?

alexis-tsipras

Aleksis Tsipras, Yunanıstanın Baş naziri

Bizdə yaxşı bir məsəl var, deyir ki, bu yaxşılığı qardaş qardaşa eləməzdi, amma mən sənə elədim. İndi mən də yarı zafarat, yarı ciddi Azərbaycan hakimiyyətinə bir təklif vermək istəyirəm. Gəlsinlər, bir dəfə də qardaşın qardaşa etməyəcəyi yaxşılıqdan etsinlər. Yunanlara borc versinlər. Çox yox, cəmi-cümlətanı iki milyard avro. Məncə, imkanları çatar. Amma sırf praqmatik səbəblərdən!

İndi Yunanıstan miskin gündədir, bilirsiz. Borcları xirtdəyəcən yığılıb, qaytara bilmirlər. Merkel başda olmaqla, az qala bütün Avropa yazıq yunanların tərs baş naziri Aleksis Tsiprası divara dirəyib, boğazından da sabunlu kəndiri keçirib, edam etməyə hazırlaşır. Üstəgəl Yunanıstanda nəğd pul da qurtarıb. Hətta hökumət məcbur olub bu günlərdə ictimai nəqliyyatı havayı edib, çünki camaatın gediş haqqını ödəməyə xırda pulu onsuz da yoxdur. Banklar bir həftə işləməyəcək, bankomatlardan da adambaşı 60 avro çıxarmaq olar. Həftənin axırına kimi Tsipras qaniçən Avropa bürokratları və bankirləri ilə dil tapmasa, Yunanıstan gedəcək uçurumun dibinə, hətta bəlkə avronu və Avropanı da özü ilə çəkdi apardı.

Belə bir məqamda birdən, qədim yunan teatr tamaşalarında olduğu kimi deus ex machina ortaya çıxa – yəni Azərbaycan hakimiyyəti — və Tsiprasa əlborcu verə. Ardını təsəvvür edə bilirsizmi?

Əvvələn, bir neçə saatın içində Avropanın bütün solçuları, üstəgəl bonus kimi Avropa Birliyinə qarşı çıxan bütün ifrat sağ və populist ictimai-siyasi qüvvələr olar Azərbaycanın cani-dildən dostu. Köhnə qitədə Le Penin sağçılarından Barselonanın anarxistlərə kimi hamıda bizim hakimiyyətə qarşı müstəsna rəğbət yaranar. Hava yaxşı olsa, bəlkə nümayişə də çıxarlar. Azərbaycan hakimiyyəti dərhal Avropanın kontr-kulturasının və kontr-elitasının sevimlisinə çevrilər. İndi hünəri var hansısa Lunaçek, ya da Şultz durub Avropa parlamentində Azərbaycan hakimiyyəti əleyhinə bir söz desin? Elə o parlamentdəki solçular və sağçılar tutub onların ağzını çırmazlarmı?

Saniyən, bu addımla Guardian problemini də birdəfəlik həll etmiş olarlar. Azərbaycan hakimiyyətini gecə-gündüz tənqid edən Guardian qəzetinin bir zəif cəhəti varsa, o da Tsiprasdır. Haçan açsan, Tsipras haqqında səhifə-səhifə tərifnamə yazırlar. Elə bil Yunanıstan Dövlət Teleqraf Agentliyidir. İndi Tsiprasa bu boyda yaxşılıqdan sonra, sizcə Guardian-ın jurnalistləri və redaktorlarının heç əli gələrmi ki, Azərbaycan hakimiyyəti haqqında güldən ağır bir söz yazsınlar? Vicdanları sızlamazmı? Guardian öz xoşuna çevrilib olmazmı Azərbaycan Dövlət Teleqraf Agentliyi, könüllü əsaslarda?

Salisən, Azərbaycan hakimiyyətini amansız tənqid atəşinə tutan Avropadan qisas almağın daha yaxşı yolu nə ola bilər axı? Təsəvvür edin, Angela Merkel səhər yuxudan duran kimi soruşur: “Həəə, nə oldu? Tsiprasın qanlı köynəyini gətirdiz?” Adyutantları da üz-gözülərini turşudub deyirlər: “Yox, xanım kansler, təəssüf ki, Tsipras köhlən ata mindi, qaçdı əlimizdən qurtuldu.” “Necə?!” “Bəs Azərbaycan ona iki milyard borc verdi, indi kef edir, bizi saymır”. Merkel elə oradaca infarkt olmazmı? Mario Dragi Frankfurtda insult keçirməzmi? Keçirər, hələ Brüssel lotusu Jan-Klod Yunker də əsəbindən elə qışqırar ki, səsini həmvətənləri Lüksemburqda eşidərlər. Vallah, heç İbrahim Məmmədov da həyatının qalan hissəsini Avropa əleyhinə reportajlar hazırlamağa həsr etsə, Avropadan belə intiqam ala bilməz.

İndi bir özünüz düşünün, cəlbedici perspektiv deyilmi?

1 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

İz: Yeni nəslin ilk addımları

İz (Kitabsevərlər, 2014)

İz (Kitabsevərlər, 2014) Foto: Kitabsever.wordpress.com

Bu yazını bir etirafdan başlamaq lazımdır: Kitabsevərlər klubunun ilk nəşri olan “İz: Gənc yazarların hekayələr toplusu” haqqında rəy yazmaq mənim üçün bir qədər çətin oldu. Çünki bu kitabda hekayələri toplanmış əksər müəlliflərin məndən xeyli cavan olduğunu, “yeni nəsli” təmsil etdiyini və mənim də yavaş-yavaş geridönməz şəkildə “köhnə nəslə” çevrildiyimi anlamış oldum.

Öz nəslimi təmsil edən və ya daha öncəki müəlliflər barədə rəy bildirmək – aşağı-yuxarı eyni makro-təcrübələrdən keçmiş insanları tanımaq, ya da yeni dəyərlərin mövqeyindən köhnə yazarları topa tutmaq nə qədər asandırsa, “yeni nəslə” köhnə anlayışların və köhnə dəyərlərin mövqeyindən yaylım atəşi açmaq ondan da asandır – bu zaman “standart”ın, “meyar”ın harada bitdiyini və korazehin mühafizəkarlığın harada başladığını müəyyən etmək çətinləşir. Yeni nəsli tənqid edəndə retroqrad olmaq saniyə məsələsidir.

(Mühafizəkarlar bəlkə də gənc nəslə qarşı ona görə amansız olurlar ki, bu cavanlar onlara artıq “yaşlanmış” və “qoca” olduqlarını xatırladırlar.)

Ona görə də Kitabsevərlərin ilk kitabına rəy verməzdən öncə bu “yeni nəslin” ümumi konturlarını cızmaq və tənqid hədəfimizin kim olduğunu daha yaxşı anlamağa çalışmaq lazımdır.

I

Ədəbiyyata və ədəbiyyatətrafı çevrələrə can atan bu yeni nəsil yazar və oxucuların mənə görə üç qabarıq ortaq tərəfi var.

BİRİNCİSİ, bu yeni nəsildə (yəni cavanların əksəriyyətində) ədəbiyyatı duyma fəhmi hələ tap yetişməyib. Onlar çox rahatlıqla Paolo Koelyo, Den Braun, Aqata Kristi, Stefan Sveyq, Frans Kafka və Dostoyevski arasında bərabərlik işarəsi qoya bilərlər. Onların əksəriyyəti üçün Sveyq də, Koelyo da eyni dərəcədə yaxşı yazıçıdır. Söhbət etdiyim mütaliəli gənclərin biri mənə hətta demişdi ki, Kafka onun üçün çox yüngül və rahat kitabdır, Den Braun isə əksinə, çox ciddi və ağır gəlir.

Əslində burada hələlik pis bir şey yoxdur. Koelyo post-sovet məkanında bomba kimi partlayanda mən də hamı kimi onun yeddi-səkkiz kitabını birdən oxumuşdum. Bəlkə də o zaman Koelyonu acgözlüklə oxumasaydım, indi Ekonun “Fuko rəqqası”nı belə zövqlə mütaliə edə bilməzdim. Yəni, zamanla bu nəsil də “əsl” və “bayağı” ədəbiyyatın fərqini tutacaq. Bizim də keçdiyimiz yolları getdikləri üçün bu gəncləri qınamaq hələ çox tezdir.

İKİNCİSİ, bu yeni nəsil bir qayda olaraq rus dilini bilmir (rus sektorunda oxuyanlar, Rusiyada doğulanlar ya yaşayanlar istisna). Rus dilini bilmədikləri üçün də dünya ədəbiyyatına böyük bir darvaza onlar üçün bağlanıb. Qalıblar Azərbaycan naşirlərinin təklif etdiyi balaca nəfəsliyin ümidinə. Çoxlarının düşündüyü kimi ingilis dilini bilmək hələ ingiliscə mütaliə edə bilmək deyil. “İngiliscə bilirik, rus dilinə nə ehtiyac var” deyənlər gedib Şekspiri, Dikkensi, Virciniya Vulfu, Saul Bellounu orijinalda oxuya bilərlərmi? Ay-hay! [Ölmüşdü Xankişi!] İngiliscə “semiçka kimi çırtlamaq” hələ qəliz ədəbi-bədii mətnləri oxuyub başa düşmək deyil. Ortada reading comprehension kimi ciddi söhbət var.

Rus dilini bilməmək təkcə Dostoyevski və Tolstoyu orijinalda oxumaq məsələsi də deyil, həm də geniş dünya ədəbiyyatına çıxışı itirməkdir. Rusların böyük tərcümə məktəbi var – Tibetdən Kanadaya kimi az qala bütün xalqların və ölkələrin ədəbiyyatını rus dilinə tərcümə ediblər. Əgər XX əsrin ən böyük italyan yazıçılarından Alberto Moravianın az qala hər kiçik hekayəsi rus dilinə çevrilibsə, ingilisdilli dünyada vəziyyət bir qədər fərqlidir. Mərhum William Weaver olmasaydı, dayanmadan italyan ədəbiyyatının təbliğatını aparmasaydı, ingilisdilli dünya bu gün XX əsr italyan ədəbiyyatının yalnız üzdə olan beş-altı şedevrindən xəbər tutacaqdı. Umberto Ekonun “Qızılgülün adı” əsərinin ən yaxşı tərcüməsi də Kostyukoviç tərəfindən rus dilinə edilən çevirmədir. Hətta William Weaver-in tərcüməsi də Kostyukoviçin çevirməsinin yanında çox zəif, solğun və natamam iş təsiri bağışlayır.

Doğrudur, türkcə kitablar var və bizim yeni nəsil türkcə çox yaxşı oxuyur və başa düşür, amma burada da bir-iki əlavə problem var. Əvvələn, biz türkcə kitablara təzə-təzə çıxış əldə etməyə başlamışıq (son bir neçə ildə bu kitabları kütləvi şəkildə ölkəyə gətirmək mümkün olub) və gənclər bu istiqamətdə hələ romantik-sentimental janrlara üstünlük verirlər. Rus dili darvazasının üzümüzə bağlanması ilə bizə dəyən mədəni ziyanın türk dili darvazasının üzümüzə açılması ilə tam sağalması hələ bir müddət çəkəcək. Üstəlik, türkcə və rusca tərcümələri qarşılaşdırmaq imkanı olan biri kimi deyə bilərəm – türk tərcümə məktəbinin rus tərcümə məktəbi səviyyəsinə çatması üçün yəqin ki, bir 50 il filan lazım olacaq (bir az pafoslu çıxdı, üzr istəyirəm).

ÜÇÜNCÜSÜ, yeni nəsil gənclər üçün “oxucuya çevrilmək” və “yazar olmaq” arasında məsafə və sürət olduqca qısadır və qısalmağa doğru gedir. Yəni bu gənclərdə Saramaqonun 20 illik səbri və hövsələsi yoxdur. Əgər Saramaqo ilk yetkin əsərlərini 20 il jurnalist və tərcüməçi kimi çalışdıqdan sonra ortaya qoymağa başlamışdısa – o da qısa şeir və hekayələrlə – bizim yeni nəsil gənclər çox iddialıdırlar. Onlar ilk oxuduqları və təsirləndikləri kitabdan sonra yazıçı olmaq qərarına gəlirlər və ciddi ədəbi əsərlər yaratmaq istəyirlər. Onlar “oxucuya çevrilməklərinin” “qırxı çıxmamış” dərhal “yazar olmaq” iddiasına düşürlər.

Qafiyəsi olan hər Facebook statusunun şeir, dialoq keçən hər bloq yazısının hekayə hesab edildiyi bir zəmanədə ən böyük zərbəni elə ədəbiyyat özü alır. Bir xalqın yeni ədəbiyyatının hələ doğulmadan beşikdəcə boğulması başqa necə baş verə bilər ki?

(Bu passajı İsmayıl Kadaredən parafraz etmişəm.)

Məncə, burada “standart” və “meyar” yavaş-yavaş korazehin mühafizəkarlıqla əvəzlənmək istəyir, ona görə də bitirim və keçim “İz” kitabına.

II

Açığı, “İz” kitabında iki hekayə istisna (Rəşad Babalı və Həmid Piriyevin hekayələri), fövqəladə heç nə görmədim, hətta ədəbiyyat adına heç nə görmədim.

Yuxarıda adını çəkdiyim iki nəfərdən başqa bütün digər yazarlar utanmadan, çəkinmədən bizi saxta sentimentallıq priyomu ilə aldatmağa çalışırlar. Əgər bu hekayələrin üstündən saxta sentimentallıq çarşabını götürsək, altında boş hava və ya xəyalət görəcəyik. Bir dənə dişə dəyəsi ədəbi nəsə tapmaq üçün bu gənclərin yazdıqlarını oxuyanları böyük məyusluq gözləyir. Lirik, sentimental, metafizik, evdarqadınağladan, Latınamerikan serialları sayağı qəm, kədər, dərd, əzab, iztirab kultu bu kitabın başlıca leytmotividir. Kitabda hətta nöqtələr və vergüllər də ekzistensial böhran keçirir, depressiya yaşayır, malxülyaya dalır, kədər okeanında qərq olur.

Məni çox narahat edən daha bir məsələ – əksəriyyəti 1990-larda doğulmuş bu gənclərin, həyatlarının ilk baharında, kefdə damaqda olmalı olduqları zamanda bu qədər pessimizmə qapılmasıdır. Başa düşmürəm, bu gənclərin ölüm, qocalıq, qəbiristanlıq, intihar, dəlixana, cinayət, edam, terror, başkəsmə sevgisi haradan qaynaqlanır? Axı bu gənclər bu cavan yaşda bu qədər əzabı yaşamağa nə vaxt imkan tapdılar?

III

İndi isə icazə versəniz, ayrı-ayrı hekayələrin icmalına keçək.

İlk öncə Vüsal Namiqoğlunun “Avropa dilənçisi və fahişə qızı” hekayəsi barədə bir-iki söz deyim. Hekayə yazmaq moizə oxumaq deyil, nə də ədəbiyyatçı gərək insanlara əxlaq dərsi keçmək fikrinə düşməsin. Əxlaq barədə moizə oxumaq üçün məsciddə minbər var. Ədəbiyyatda isə moralizmə yer yoxdur, illah da adı çəkilən hekayədəki kimi saxta moralizmə. “Sırlar kapısı”nın evdarqadınağladan “namaz qılmadı, yıxıldı qıçı sındı” tipində əxlaq dərsi keçmək ədəbiyyatçının işi deyil. Ədəbiyyat başqa şeydir.

Nurlana xanım Həşimovaya isə sadəcə onu məsləhət görərdim ki, ədəbi yaradıcılıqdan daha çox öz müəllimlik peşəsinə diqqət ayırsın. Müəllimlik şərəfli və qürurverici peşədir. Nurlana xanım fəxr etməlidir ki, o, müəllimədir və gənc nəslin formalaşmasına əvəzsiz töhfəsini verir. Ədəbiyyatı isə buraxmaq lazımdır bu işi daha yaxşı bacaranlara.

Tural Əliyev də hələ hekayə yazmaqdansa öz dərslərini oxumağa daha çox vaxt ayırsa, çox gözəl olar. Məktəbi uğurla başa vurmaq çox vacibdir, hekayə yazmaq üçün isə hər zaman vaxt tapmaq olar. Hələ qabaqda bütöv bir ömür var.

Röyal Qabarovun hekayəsi haqqında tutarlı heç nə deyə bilmirəm, çünki nə demək istədiyini duysam da, hekayədən heç nə başa düşmədim. Abzasların, hətta az qala cümlələrin bir-biri ilə bağlılığı yoxdur. Fikirlər də dağınıqdır, yazı da. Məncə, öz yazısı və üslubu üzərində xeyli çalışmalıdır, fikirlərini yazıya çevirəndən əvvəl və sonra cilalamalıdır, öz üzərində işləməlidir. Yəni, hekayə belə olmur, belə yazılmır, niyyət nə qədər səmimi olsa da.

Tural ƏzimzadəXəyal Mahmudlu məni xeyli təəccübləndirdi. Biri Biləsuvardan, biri də Şəkinin kəndindən olan bu gənclər öz hekayələrində amerikan ailələrini təsvir etməyə çalışıblar. Əzizlərim, siz amerikan ailələrini heç tanımırsınız, filmlərdən qazandığınız təəssüratlara da çox güvənməyin. Yəni Biləsuvarda və Şəkidə azərbaycanlı ailələrinin faciəsi azdırmı ki, siz qaçıb amerikan ailələrinin dərdindən yazırsınız? Qoy amerikan ailəsinin dərdini amerika yazarları çəksin, siz isə Biləsuvarın, Şəkinin, Azərbaycanın ailə faciələrindən yazın. Kriminal verilişlərinə baxın, görün nə qədər material var, heç yaradıcı təxəyyülə ehtiyac da qalmır.

(Tural bəy, bir şey də deyim, xətrinizə dəyməsin – baş kəsilmə səhnəsi çox təsirlidir, amma heç professor Douelin başı o qədər yaşamamışdı, fikirləşməmişdi, sizin kəsdiyiniz baş isə az qaldı qurdla qiyamətə qalsın.)

Nurəddin Məmmədlinin “Tənbəl” hekayəsi nəinki çap olunmamalı, ümumiyyətlə yazılmamalı idi. Yəqin ki anlaşılmazlıq olub.

Vüqar Abdiyev, Həmid Babayev, Cəmilə Məmmədli, Səbuhi ŞahmursoyElvir Nizamioğlunun hekayələri haqqında sadəcə bir şey demək olar – onların hekayələrində ucuz və saxta sentimentallıqdan başqa ədəbi heç nə yoxdur. Amma bu yazarların (üstəgəl Tural Əzimzadənin) həm də yaxşı “nəfəsi” var. Elə bil ki, qələm onların əllərində üzür (ya da klaviatura rəqs edir). Təəssüf ki, bu “nəfəsi” yaxşı bir ədəbi mətn yaratmaq əvəzinə ucuz sentimental priyomlara həsr edirlər. Onlar öz istedadlarını daha yaxşı yazılara sərf edə bilərdilər. Amma bu dəfə alınmayıb.

Və nəhayət, mənim fikrimcə kitabın ən yaxşı iki hekayəsi – Rəşad Babalının “İşıq dirəyi”Həmid Piriyevin “Dana Kazım”ı. Bu hekayələrdə sentimentallıq yoxdur, əksinə həyat öz çılpaq naturalizmi ilə gözə girir. Bəlkə də məhz anti-sentimentallığına görə bu hekayələr mənim diqqətimi cəlb edib – başqa kontekstdə bəyənməyə bilərdim. Çünki Rəşad Babalı nə qədər realist və naturalist tərzdə yazsa da, “nəfəsi” çatışmır. Hiss olunur ki, Rəşad boğulur, sözlər elə bil kəlbətinlə çıxır, təxəyyülün gücü yetmir, qələm bir nöqtədə ilişib qalır (məcazi mənada desək). Rəşadın içindəki jurnalist onun içindəki yazarı üstələyir. “Nəfəs” olmadan böyük yazara çevrilmək isə çox müşkül və ağrılı prosesdir.

Həmid Piriyev isə sanki yazıçı yox, stenoqrafçıdır. Mən bilmirəm, “Dana Kazım” hekayəsində uydurma nə qədərdir, həqiqət nə qədər. Amma hekayəni oxuyanda elə təəssürat yaranır ki, Həmid öz fotoaparatını götürüb və gedib hansısa həyat lövhəsini lentə həkk edib. Həmid heç rəssam da deyil, sanki adi fotoqrafdır. Əgər ədəbiyyat sadəcə stenoqrafiya olsaydı, həyatı olduğu kimi vərəqə köçürsəydi, onda biz ona fiction (uydurma) deməzdik. Ədəbiyyat axı həm də uydurmadır. Həyat və yazıçı təxəyyülü  ədəbiyyatda çulğaşıb yeni fenomen yaradır. Həmidin hekayəsi uydurmadırsa, qoy oxucu da bilsin uydurmadır. Bəzən İnternetdə rastınıza çıxar – karandaş və ya boya ilə elə rəsmlər çəkirlər ki, onlar lap fotoya oxşayır. Bu şəkillərə baxıb “Əjdaha!” deyirlər, amma bu şəkillər heç zaman sənət əsəri olmur. Amma Munkun “Çığırtı”sı əsl sənət əsəridir.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan