Ədəbi Gürcüstanda

Gürcüstanın Literaturuli Sakartvelo (Ədəbi Gürcüstan) qəzetində “Ac əllərə isti çörək” adlı essem dərc olunub (29 noyabr 2019, 34-cü nömrə).

Essenin azərbaycanca variantını AzLogos saytında oxuya bilərsiniz.

Esseni gürcü dilinə mükəmməl tərcümə etmiş dostum, filoloq və qədim gürcü ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis Oqtay Kazımova ayrıca minnətdarlığımı bildirirəm.

Rəhman Bədəlovla müsahibə

Əkinçi təşəbbüsü üçün Professor Rəhman Bədəlovla bir balaca söhbət etmişik. Əkinçi formatın imkan verdiyi qədər həmin söhbətdən bəzi maraqlı hissələri bölüşür.

Rəhman müəllimlə çox məsələlərdən danışdıq, çox mövzulara toxunduq, amma nə mən adətən intervyu götürən rolunda çıxış etməmişəm, Rəhman müəllim də bir az qəliz danışır, ona görə tamaşaçıların anlayışına sığınıram.

Müsabiqənin nəticələri

AzLogos saytının İdentifikasiya axtarışında: siyasi kimlik və milli ideya mövzusunda keçirdiyi yazı müsabiqəsi başa çatdı. Mən də münsiflər heyətinin üzvü kimi yazıların dəyərləndirilməsi prosesində iştirak etmişəm. Böyük məyusluqla qeyd etməliyəm ki, nəticələr heç də ürəkaçan deyil.

Müsabiqənin adi texniki tələblərinin qulaqardı edilməsi; günün günorta çağı törədilmiş oğurluq, yəni açıq-aşkar plagiat; məzmunsuz və pafoslu şüarçılıq – bunlar münsiflər heyətində, xüsusən də məndə böyük məyusluq hissi doğuran hallardan sadəcə bəziləridir.

Müsabiqənin yekunlarına dair yazdığım ətraflı rəyi AzLogos saytında oxuya bilərsiz.

Azərbaycanlılar həqiqətənmi memuar yazmırlar?

Günel Mövludun Azərbaycanda memuar janrı haqqında fikirlərini oxuduqca qarışıq hisslər keçirməmək olmur. Bir tərəfdən, Günelin vəziyyəti dəyərləndirməsində xeyli haqlı məqamı görməmək üçün gərək açıq-aşkar kor olasan; digər tərəfdən isə “axı məsələ dolaşıqdır, bu qədər sadə deyil!” qışqırmaq istəyirsən.

Azərbaycanda xatirə ədəbiyyatı kifayət qədərdir, heç də Günelin dediyi kimi “bir neçə şəxsiyyət, bir neçə hadisə barədə tək-tük memuar” şəklində deyil. Yeri gəlmişkən, bizdə bu janrda dünya səviyyəsində ən nəfis və klassik əsəri mənim kətdim, sovet yazıçısı Süleyman Vəliyev qələmə alıb. Həmçinin Həmidə Cavanşirin və Sabir Əhmədlinin son illərdə çapdan çıxan monumental xatirələri bizdə bu janrın tərcümeyi-hal səviyyəsində qalmadığının göstəriciləri deyilmi?

Bir sözlə, Azərbaycanda memuar janrı, Günelin dediyi kimi, Rusiya və Avropa ilə müqayisədə inkişaf etməyə bilər, amma məsələ heç də gözlə göründüyü qədər sadə deyil.

Yazının davamını AzLogos saytında oxuya bilərsiz.

Feminizm haqda olmayan yazı

Dişlənmiş alma loqosu mənalı-mənalı işıqlanan kompyuteri qabağında. Türk seriallarında kasıb, amma self-made qızların qəlbini dağlayan holdinq sədrinin yaraşıqlı oğlu stilində saqqal. Sağ əlini qədim Roma oratorları kimi qabağa uzadıb və gözlərini kameraya zilləyib. Bir dənə də PhD olması haqda byline.

Bütün ədası deyir ki, baxın, mən necə uğurluyam, necə varlıyam, yevropalarda bir mötəbər universitetin doktoranturasını qurtarıb qayıtmışam bu xarabaya ki, sizi ağ günə çıxardım. Əsl bodhisattva, niyə də olmasın? Bu gün də sizə feminizmdən danışacam, yaxın oturun. Fərraş! Oradan bir dənə yeddiillik Şiraz şərabı!

Qış gəlir, gecələr uzanır. Keçmişdə belə zamanlarda nağıl danışardılar. İndi isə siyasi-fəlsəfi traktatlar yazmaq dəbdədir. Amma insafən, Cabir bəyin feminizm haqqında yazısında haqlı məqamlar da az deyil.

ATƏT-in Bakı ofisinin pəncərəsiz və havasız otaqlarında tragik mise en scène. Daha sonra Azərbaycanda qadın məsələsinin aşağılardan yox, yuxarılardan gəlməsi barədə yerində qeyd edilmiş irad. Sonda isə QHT-lərin necə, necə, NECƏ fürsətləri fövtə verməsi haqqında elegiya. Amma və lakin, bütün bunlar köhnə söhbətlər deyildi ki?

ATƏT-in Bakı ofisinin pəncərəsiz və havasız olması, qadın məsələsində qadınların özlərinin passiv iştirakı, QHT-lərdə olan biabırçı praktika — bütün bunlar dünya-aləmə çoxdan məlum idi. Yəni Cabir bəyin tənqidləri haqlıdır, amma hamısı 90-ların əvvəlində olan kimi – təzə qalması üçün gecələr suya qoyulub sonra səhərlər təzədən çeynənən köhnə saqqız timsalında tənqidlərdir.

Cabir bəy hamının getdiyi yolu ədəb-ərkanla gedib, hamının dayandığı nöqtədə də ədəb-ərkanla dayanır. Cabir bəy demir ki, bəs çıxış yolu nədir. Cabir bəyin yazısında nə əməliyyədə çalışan bir həll var, nə də “Fransadan xalq gətirək” kimi nəzəriyyədə gəlişigözəl olan bir həll.

Bir sözlə, Köhnə Dəyirman yenə öz işindədir, çax-çuxu baş ağrıdır.

Haşiyə çıxım – Avropa parlamentindən xanım Ulrike Lunaçek Bakıya gəlmişdi, hələ it ilində. Məndən soruşdu ki, bizdə qadınların, azlıqların, xüsusən də cinsi azlıqların hüquqları nə yerdədir? Mən də o zamanın liberal sadəlövhlüyü ilə cavab verdim ki, bizdə hələ təməl insan hüquqları yoxdur, əvvəlcə onlar bərqərar olsun, sonra bu ayrıca hüquqlar məsələsinə baxarıq. Ulrike xanım gözlərini mənə elə bərəltdi, hətta bir az qorxdum.

İllər sonra mətbuatda oxudum: Avstriyada (!) seçicilərlə görüşlərin birində az qalmışdı Ulrike xanımın o bərəlmiş gözlərinə kislota atsınlar. Ulrike xanım özü LGBT nümayəndəsi olduğu üçün. Camaat araya girib, cangüdənlər Ulrike xanımı kənara çəkib, polislər xatakarı qandallayıb aparıb. Hekayənin moralı isə yoxdur. Gəlin burada bir az post-modernist olaq. Belə hesab edək ki, hekayə sadəcə danışmaq üçündür.

İndi, ictimai gündəmin belə yoğun vaxtında – Rauf Arifoğlu ilə İlqar Məmmədov Facebook-da dalaşıb, xalqımız isə bu davanın arxasındakı motivləri öyrənmək üçün kütləvi şəkildə sinov gedir – əgər Cabir bəy qadın haqları mövzusunda mənalı debat yaratmaq istəyirsə, ona bir neçə unsolicited tövsiyə verə bilərəm.

Birincisi, mən yazını oxudum, yazı məndə obijnik ah-naləsi təsiri bağışladı. Çünki yazının kimləri hədəflədiyi mənə məlum olmadı. Axı mən bilmirəm ki, kişilərin ağzını cıran aktivist feministkalar və yevropaların vergiödəyicilərinin pulunu havaya sovuran bürokrat feministkalar kimlərdir. Bu yazı kimi tənqid edir? Əgər Cabir bəyin konkret hədəfləri varsa, ünvanı dəqiq göstərsin. Əgər yoxdursa, onda adam hər obijnik qaldığı söhbətə görə yazı yazmaz.

İkincisi, yazının başına kofebardan Mac ilə şəkil qoymaq lazım deyil. Onsuz da bu yazını oxuyanda dərhal məlum olur ki, yazı kofebarda Mac ilə yazılıb.

Üçüncüsü, yazıdakı sədheyflər və vaveylalar artıqdır. İndi XIX əsr deyil, müasir dil istifadə etsək yaxşı olar. Düzdür, arada mən də yazılarıma bəzi arxaizmlər qatıram, amma baxıram ki, qrotesk təsiri bağışlasın, yalnız onda istifadə edirəm. Yoxsa bu kəlmələr onsuz da ağsaqqal tonunda olan yazıya lap hyper-ağsaqqal ab-havası verir.

Dördüncüsü və ən vacibi, Cabir bəyin də haqlı olaraq vurğuladığı bir məqam – qadın məsələsində qadınların aşağılardan marağı və iştirakı niyə azdır? Ona görə də yaxşı olar ki, bu cür yazıları qoy elə qadınlar özləri yazsın. Kişilərin qadın azadlığını tələb və müdafiə etməsi gözəl haldır, amma qadınların nəyi və necə istəməyinə yaxşı olar ki, kişilər yox, qadınlar özləri qərar versinlər.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Karl Marks və Fridrix Engels, Alman ideologiyasının tənqidi.
  2. V. İ. Lenin, Nə etməli?
  3. V. İ. Lenin, Dövlət və inqilab.
  4. Marsel Prust, İtmiş zamanın axtarışında.
  5. İhsan Oktay Anar, Puslu Kıtalar Atlası.
  6. Elif Şafak, Aşk.

Yeni orfoqrafiya pozuntuları

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu iş başında (Foto: AMEA)

Yeni orfoqrafiya qaydaları ətrafında yaranan qalmaqal hər kəsin çoxdan bildiyi bir şeyi yenə də təsdiqləmiş oldu – Azərbaycan dilçiləri Azərbaycan dilinə elmi nəzərlə yox, hələ də siyasi və ideoloji nəzərlə baxırlar.

İstənilən məktəblidən soruşsan ki, dil nədir – çox sadə və praktiki cavab alacaqsan: dil ünsiyyət vasitəsidir. Azərbaycan dilçiləri isə dili tamam başqa şeylərin vasitəsi kimi görmək istəyirlər. Azərbaycan dili onların fikrincə gah xalqın genofondunu cırlaşmaqdan qoruyacaq möcüzəli həbb, gah türk seriallarının və cizgi filmlərinin qarşısını kəsən sədd, gah türk dünyasının siyasi və mədəni birliyi uğrunda vuruşacaq rəşadətli əsgər, gah da son iyirmi ildə yetişdirdikləri böyük bir savadsız kütləsinin ayıblarını örtəcək alabəzək xalça rolu oynamalıdır. Dil – azərbaycan dilçilərinin tərifinə görə – hər şeydir, ünsiyyət vasitəsindən başqa!

Görün məktəblər nə gündədir ki, “iyyət” şəkilçisinin iki “y” ilə yazıldığını şagirdlərə öyrətməyin də öhdəsindən gələ bilmir; gənclərin böyük əksəriyyəti sözləri sətirdən sətirə keçirə bilmir. Ona görə problemi kökündən həll edirlər. Camaatın balasını kor qoyublar, indi də istəyirlər yerdə qalanları kor etsinlər ki, bunların ayıbını heç kim görməsin.

Dilçilik institutunun rəhbəri Möhsün Nağısoylu mənim dil-ədəbiyyat müəllimim olub. Mən Azərbaycan dilini həm də Möhsün müəllimdən öyrənmişəm. Təkcə qaydaları yox, həm də dilin məntiqini, niyə və necə işlədiyini. Mənim hafizəmə Möhsün müəllim Azərbaycan dilini həm yaxşı bilməsi, həm də yaxşı öyrədə bilməsi ilə həkk olub. Ona görə də bu gün Möhsün müəllimi öz qanlı qılıncını sıyırıb bu siyasi-ideoloji müharibədə ən öndə gedənlərdən biri kimi görmək məndə yalnız dərin bir təəssüf hissi oyadır.

I

Azərbaycan dilçiliyinin müxtəlif siyasi-ideoloji gündəliklərin silahına, Azərbaycan dilinin isə siyasi-ideoloji məhbusa çevrilməsini açıq-aydın anlamaq üçün ilk olaraq Kulis.az saytından Mirmehdi Ağaoğlunun yanvar ayında Möhsün Nağısoyludan aldığı müsahibəyə baxmaq kifayət edir. Məsələn, aşağıdakı kiçik hissəyə nəzər salaq:

MA: Etiraz doğuran məsələlərdən biri də yaradanın adının – “Allah” – sözünün böyüklə yazılması oldu. Bəs “Allah”  fəlsəfi kateqoriya kimi istifadə olunduqda necə yazılacaq?

MN: “Allah” sözü bütün məqamlarda böyüklə yazılacaq. Başqa dünya dillərində də ehtiram əlaməti olaraq böyük hərflə yazırlar. “Allah” ərəb mənşəli sözdür, onun türkcə qarşılığı “Tanrı”dır, “Rəbb” də ərəb mənşəlidir. Bu təklifi də birinci dəfə biz daxil etmişik. 1975-ci ilin orfoqrafiya kitabı ateizm dövründə çıxdığına görə “Allah” sözü kiçik hərflə yazılıb, amma 2004-cü ilin kitabında “Allah” sözü böyük hərflə yazılıb. Mən ora bir dənə “Rəbb” sözü ilə, “Tanrı”nı artırdım.

MA: O zaman “şeytan”, “İblis” sözləri necə yazılmalıdır?

MN: Düşünürəm ki, onlar kiçik hərflə yazılmalıdır.

MA: “İblis” xüsusi isimdir, mələk adıdır.

MN: “İblis” bizdə ümumi isim kimi qəbul olunub. Yalnız sürət kimi işlədiləndə, məsələn, Hüseyn Cavidin əsərində, böyük hərflə yazılmalıdır. Prinsipcə böyük hərflə yazmaq olar, amma ümumilikdə kiçik yazılmalıdır.

MA: Belə çıxır, Allaha göstərilən qrammatik ehtiram şeytana göstərilə bilməz.

MN: Xeyr.

Bu kiçik dialoq kifayət edir ki, Möhsün müəllimin məsələyə dilçilik elmi mövqeyindən yox, dindar müsəlman mövqeyindən yanaşdığını göstərsin. Burada Möhsün müəllim öz vəzifə səlahiyyətlərindən konkret sui-istifadə edərək öz dini görüşlərini rəsmi olaraq hər kəs üçün sanksiyalaşdırır. Möhsün müəllim bir müsəlman kimi İblisə nifrət edir, ona görə də hər kəsin – dindar ya sekulyar, müsəlman ya ateist, fərqi yoxdur – onun adını balaca hərflə yazmasını tələb edir. Allah, Rəbb və Tanrı sözləri isə bütün hallarda böyük yazılmalıdır. Ona görə bütün hallarda ki, Möhsün müəllimin fikrincə bütün hallar yalnız bir haldan ibarətdir – yeri-göyü yaradan bir Allah var, və Allahdan başqa [Möhsün müəllim, ilahi varlığı bildirən bütün sözlərin böyük hərflə yazılmağını tələb edirsiz, bəs onda burada hansı sözü balaca hərflə işlədək?] yoxdur.

Bəs bu yerdə dilçi alim nə deməli idi?

Yəqin deməli idi ki, “allah”, “tanrı”, “rəbb” sözləri İslam və digər ibrahimi dinlərin kontekstində işlənəndə böyük hərflə, digər hallarda isə (məsələn, “artilleriya allahı”, “qədim yunan tanrıları” kimi ifadələrdə) kiçik hərflə yazılmalıdır. Əks təqdirdə, Möhsün müəllimin tələbi ilə “qədim yunan Allahları”, “qədim yunan Tanrıları” və ya “qədim yunan Rəbləri” kimi naqolay ifadələr yazmalı olacağıq. “Əliağa Şıxlinski rus artilleriyasının Allahı hesab olunurdu” – bu cümləni oxuyanda hətta ən sekulyar insan öz ürəyində “əstəğfürullah!” deməyəcəkmi?

Bəs “La ilahə illəllah” sözünü bundan sonra azərbaycanca necə yazaq?

“Allahdan başqa Allah yoxdur”?

“Allahdan başqa Tanrı yoxdur”?

“Allahdan başqa Rəbb yoxdur”?

Doğrudur, bəzi insanlar təklif edir ki, burada “ilah” sözü işlədilsin, amma ilah sözü Azərbaycan dilində yoxdur, 90-cı illərdə Türkiyənin təsiri altında formalaşan dini qruplar tərəfindən İstanbul türkcəsindən qaçaqmal yolu ilə “idxal” edilən sözdür. Bu idxalın da kökündə əslində siyasi-ideoloji səbəblər yatır və eyni siyasi-ideoloji səbəblər bir çox insanın bütün orfoqrafik qaydaları pozaraq “maşAllah”, “inşAllah” və hətta sürətli İnternet yazışmalarında “mawAllah”, “inwAllah” yazmasına səbəb olur.

Əlbəttə, əgər söhbət orfoqrafik səhv buraxmaqla yox, fəqət şüurlu şəkildə sözü ayrı cür yazmaqdan gedirsə, hər kəs öz şəxsi yazışmalarında, ədəbi-bədii təxəyyülünün məhsulu olan mətnlərdə istədiyi kimi yazmaqda sərbəstdir. Heç kəs bir dindar müsəlmandan tələb etməməlidir ki, inandığı Allahdan yazarkən sözü balaca hərflə yazsın. Lakin dilin rəsmi orfoqrafiya qaydalarını hazırlayarkən dilçilik elminin prinsiplərini zibilliyə atmaq və hər kəsdən məxsusi bir siyasi-ideoloji gündəliyə tabe olmağı tələb etmək olmaz!

Dilçilik elminin prinsiplərini zibilliyə atmaq deyəndə özümdən demirəm. Gəlin bu yuxarıdakı məsələnin öz əksini tapdığı qaydaya baxaq:

Yaradanın və səmavi kitabların adları böyük hərflə yazılır: Allah, Rəbb, Tanrı, Bibliya, Əhdi-cədid, Əhdi-ətiq, İncil, Qurani-kərim, Tövrat, Zəbur və s.

“Yaradan” və “səmavi kitab”, ümumiyyələ “səmavi din” anlayışları elmi anlayış deyil ki, orfoqrafiya qaydalarında belə də yazılsın. Söhbət yəhudilik, xristianlıq və İslam dinlərindən gedirsə, elmi dildə bunlara “ibrahimi dinlər” deyirlər. Bu yuxarıdakı qaydanı tutaq ki, Qafqaz Ruhanilər İdarəsi öz mətbu vasitələri üçün üslub kitabçasında, hər hansı bir dini təmayüllü İnternet saytı öz daxili təlimatında yazsaydı, heç bir problem olmazdı. Lakin Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu belə yazmamalıdır.

Azərbaycan Respublikası – dünyəvi dövlətdir (Konstitusiya, maddə 7), Azərbaycan Respublikasında din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir (maddə 18), hər kəsin vicdan azadlığı var və hər kəsin dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə etiqad etmək, yaxud etiqad etməmək hüququ var (maddə 48). Məhz buna görə də “Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən dövlət ali elmi təşkilatı” olan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA-nın Nizamnaməsi, maddə 1.1) respublikanın istisnasız bütün vətəndaşlarını məxsusi bir dini baxış bucağını qəbul edib Azərbaycan dilində onun tələblərinə uyğun yazmağa məcbur edə bilməz.

II

Toxunmaq istədiyim ikinci məsələ yeni orfoqrafiya qaydalarında Azərbaycan dilini (Azərbaycan türkcəsini) türk dilinə (İstanbul türkcəsinə) yaxınlaşdırmaq cəhdləridir. Çox güman ki, bu cəhdlərin arxasında 90-ların aparıcı ruhunu təşkil edən romantik millətçilik dayanır. Yoxsa Azərbaycan dilinin az qala bir əsrə yaxın müddətdə oturuşmuş qaydalarını alt-üst edərək tanış sözlərə yeni formalar vermək cəsarəti dilçilik elminin ənənələrindən doğa bilməzdi.

Ümumiyyətlə, 90-lar hər baxımdan maraqlı dövr idi. Türkdilli dövlətlər arasında başlamış mədəni və siyasi yaxınlaşma, gələcəkdə Avropa Birliyi, Ərəb Liqası, MDB tipli bir birliyin perspektivləri, “ortaq türkçə” söhbətləri az qala hər kəsin gündəmində idi. Yadıma gəlir, 90-ların lap axırında bizim məktəbə milliyyətcə avar olan (bunu illər sonra öyrənəcəkdim) məşhur tarixçi qonaq gəlmişdi. Uzaq Şərq səfərindən təzəlikcə qayıtmışdı. “Türk dövlətləri” Yaponiya və Cənubi Koreyanın iqtisadi inkişafından ağızdolusu danışırdı, mikrofonsuz və geniş zalda gur səsi ilə. Biz məktəblilərin tükləri həyəcandan biz-biz durmuşdu. “Gecə avar yatıb, səhər yuxudan türk oyanan” məşhur tarixçi qonaq birdən çıxışının ən maraqlı yerində Cənubi Koreyada yetişdirilən şabalıdı misal çəkdi və iri yumruğunu havaya qaldırıb böyük bir qüvvə ilə silkələdi: “Bilirsiz o şabalıdlar nə boydadır? Yumruq boyda!”

Bəlkə də 90-larda türkdilli dövlətlər öz birlik perspektivlərini bax beləcə havaya qalxıb silkələnən yumruq kimi təsəvvür edirdilər. Deyəsən Heydər Əliyev də elə həmin başgicəldən atmosferdə demişdi – XXI əsr türk əsri olacaqdır. Lakin indi, XXI əsrin beşdə birini geridə qoyduqdan sonra mənzərə tamam fərqli formada ortaya çıxır.

Türkdilli dövlətlərin iqtisadi və dövlət maraqları o qədər bir-birindən uzaq düşürdü ki, hər hansı siyasi və iqtisadi birliyin yaranması ideyasını sakitcə bir kənara qoydular. Türkiyədə hakimiyyətə gələn yeni qüvvə – Müsəlman qardaşları təşkilatının şinelindən çıxmış AKP türkdilli xalqları arxa plana atıb ərəb dünyasına üz tutdu. Ankara indi Turan yox, yeni Osmanlı xilafəti arzusunda idi. Elə xilafət arzusu ilə də Türkiyə Yaxın Şərq bataqlığında ilişib qaldı.

AKP hökuməti həm də mədəniyyət, incəsənət düşməni kimi nəinki türkdilli dövlətlərin mədəni yaxınlaşmasına vəsilə ola bilməzdi, hətta öz ölkəsində mədəni inkişafı boğmağa başladı. Təsəvvür edin, yeni türkdilli dövlətlərin mədəni dəstək gözlədiyi Türkiyə indi simfonik orkestrdən dirijor və skripkaçını KHK ilə işdən çıxardan dövlətə çevrilib.

“Ortaq türkcə” söhbətləri də maraqlı şəkildə pərdəarxasına keçdi. Əvvəlcə məlum oldu ki, türkiyəlilər post-sovet türklərinə yuxarıdan aşağı baxır, onların dillərindən nə bir söz götürüb işlədir – 90-larda bir çox azərbaycanlı dilçi alim düşünürdü ki, türklər bizim “açar” sözünü gördükdən sonra yunancadan aldıqları “anahtar” sözünü göndərəcək arxivə – nə də bütün türk dilləri əsasında yeni ortaq türkcə yaratmaq istəyir. Türkiyənin “ortaq türkcə” söhbətinə cavabı çox sadə oldu – ortaq türkcə var, bizim türk dili, götürün işlədin. Bu da Orta Asiya respublikalarının xətrinə dəydi. Bununla da ortaq türkcə söhbətləri düşdü Fətullah Gülənin tərəfdarlarının buraxdığı obscure “Dialoq Avrasiya” jurnalında müzakirələr səviyyəsinə.

90-ların aparıcı ruhunu təşkil edən romantik millətçilik bu və ya digər formada məğlubiyyətə uğradı, əsas da Türkiyədə baş verən fundamental siyasi dəyişikliklər səbəbindən. Bu gün seçkilərdə kürd millətçiləri hətta İstanbulda türk millətçilərindən daha çox səs alır. Erdoğan özünü türk dünyasının başbuğu kimi yox, müsəlman dünyasının xəlifəsi kimi görmək istəyir. Orta Asiya çox da uzaq olmayan gələcəkdə Çinin tam təsiri altına keçəcək. Bu gün Azərbaycanda istər şiə, istərsə də sünni kimlik daha dinamik inkişaf edir, daha təsirli və geniş yayılır, nəinki milli kimlik.

90-ların romantik ümidləri uğrunda döyüş artıq böyük meydanlarda uduzulub, amma Dilçilik institutunun korridorlarında barrikadalar hələ də durur. Bəlkə pəncərədən bayıra baxsalar, reallığı dərk edərlər və başa düşərlər ki, onlar “İsgəndər”i “İskəndər”, “əsgər”i “əskər”, “mədəniyyət” və “ədəbiyyat”ı isə “mədəniyət” və “ədəbiyat” yazmaqla əslində havaya boşuna güllə atırlar. Özü də atəşkəsi çoxdan bağlanmış, meyitləri daşınıb basdırılmış, çoxdan tərk edilmiş döyüş meydanında.

Bilmirəm, nə dərəcədə doğru söhbətdir. Deyilənlərə görə 50-ci, 60-cı, 70-ci illərdə Sakit okean adalarında tez-tez tənha yapon əsgərləri tapılırmış. Onlar müharibənin bitməyindən xəbərsiz, təkbaşına partizan müharibəsi aparmaq əzmi ilə hər an amerikan hərbçilərinin hücumunu gözləyir, saysız-hesabsız pusqular qurur və gəlib çıxmaq bilməyən düşməni gözləməkdən heç də yorulmurdular. İndi bizim dilçilik institutu bir az da həmin yapon əskərlərini xatırladır.

İnstitut öz hədəfinə çatmaqda o qədər əzmlidir ki, təklif etdiyi yeni qaydaları əsaslandırmaq üçün min bir üsula əl atır. Əsl partizanlar kimi. Gah fonetik prinsipi allah elan edib sözləri oxunduğu kimi yazmağı tapşırır, gah sözün mənbə dildə yazılışını əsas götürür və fonetik prinsipdən vaz keçir. Necə deyərlər, ayının min oyunu var, bir armudun üstündə. Lakin onların əsaslandırmaları o qədər absurd və qeyri-ardıcıldır ki, bu günlərdə mediada bir xeyli insan, hətta dilçilikdə ekspert olmayan şəxslər də rahatlıqla bu ziddiyyətləri açıb ortaya qoyublar. Təkrarlara yol verməmək üçün, onlardan birini – Qulu Məhərrəmlinin yazısını nümunə gətirsək, məncə yetər. Qulu müəllim ətraflı şəkildə, bir az da bədii-publisistik dildə mövzunu tam əhatə edib. Bu yazını da elə Qulu müəllimin sözləri ilə bitirək: “[Yeni orfoqrafiya qaydalarındakı] elmi-məntiqi boşluğu ortaq türk dili, ümumi türk və islam inteqrasiyası, azərbaycançılıq və s. kimi mətləbə dəxli olmayan həssas şüarlarla pərdələmək olmaz. Ən yaxşı azərbaycançılıq dilə və yazı qaydalarına ənənənədən gələn ehtiramı saxlamaqdır.”

Seymur Baycan Tiflisdə

TİFLİSİN NƏBATAT BAĞINDA səhər tezdən bir kimsə gözə dəymir, dünənin yuxusundan hələ tam doymamış və içkisindən tam özünə gəlməmiş işçilərdən başqa. Kiçik təpəciyin döşü ilə qəfil burulub aşağıya enən cığırda dayanmışıq, siqaret çəkirik. Seymur gəzəndə siqaret çəkmir, siqaret çəkəndə isə mütləq bir yerdə dayanır.

“Bu qarı görürsən?” – siqareti tutduğu sağ əliylə Seymur Nəbatat bağını örtən qarı göstərir, – “Yağır, hər yeri örtür, hər tərəf ağappaq, sən də deyirsən nə gözəldir, lap göz oxşayır. Amma əriməyə başlayanda görürsən ki, altında zir-zibil, çirkab, palçıq, bir sözlə, biabırçılıq.”

Əlbəttə Seymur konkret Nəbatat bağını nəzərdə tutmur, ümumi danışır, çünki özü də yaxşı bilir ki, burada zibillik olmur.

“Bizdə də təxminən oxşar vəziyyətdir,” – siqaretdən bir qullab alan Seymur davam edir, – “Neft pulları bax beləcə qar kimi Azərbaycanın ayıblarını örtmüşdü. İndi neft bitir, pul qurtarır, qar əriyir və bütün bu ayıblar hamısı yavaş-yavaş üzə çıxacaq.”

Seymur səhər tezdən xaş yeyib gəlib, mən də adətim üzrə üç fincan acı qəhvə və siqaret.

“Pul Azərbaycanı və azərbaycanlıları çox maraqsız etmişdi. İndi pul qurtarır, Azərbaycan yenidən maraqlı olmağa başlayacaq,” – deyir Seymur Baycan və siqaretin kötüyünü zibil qabına atır.

TİFLİSİN NAMƏLUM SƏMTİNDƏ – adı sirr qalsın – kirayə tutduğu evin mətbəxində Seymur Baycan tavada qızarmış, yağlı bir toyuq budunu qabağına çəkib nahar edir. Ətini, dərisini yedikcə sümüklərini də səliqə ilə yanındakı kiçik boşqaba qoyur.

“Bilirsən, biz nə qədər fərqli qalmağa çalışsaq da, sağlam düşüncəmizi qorumağa cəhd etsək də, ölkədəki ümumi atmosfer istər-istəməz bizə də təsir edir,” – Seymur deyir. – “Özün də bilmədən bir də baxırsan ki, həmin abu havaya düşmüsən.”

Nəbatat bağındakı gəzintimizdən düz altı ay keçib. Tiflisin qarlı və soyuq qışını isti və quraq yayı əvəz edib. Günorta çöldən qaçıb içəridə kondisionerin altında gizlənməkdən başqa əlac yoxdur.

“Mən elə özüm, hələ guya israfçılığa qarşı yazılar yazırdım, ölkəyə gələn neft pullarından faydalanan təbəqədən deyildim, amma mən də hər dəfə Tiflisə gələndə gürcü dostlarımı yığıb onlara yaxşı qonaqlıq verirdim, məsələn. Deyirdim ki, axı necə ola bilər, mən bura gələndə, hər dəfə siz əlinizi cibinizə atan deyilsiz ki!”

“Bir də…” – Seymur burada bir az uzun pauza verir, – “bir də fikirləşirdim ki, gürcülərin kasıb olmağı onların öz günahıdır. Onlar da istəsəydilər, çox rahatlıqla varlı ola bilərdilər…”

CÜMƏ MƏSCİDİNİN YANINDAN düz Sioni kilsəsinə kimi Seymur susur, susur, birdən partlayır. Fiziki olaraq Maydanın və Şardenin dolanbac küçələrində gəzişsək də, söhbətimiz – daha doğrusu mənim monoloqum Althusser-Macherey-Eagleton prospektində yüksək sürətlə hərəkət edir.

“Axı sən hansı ölkədə yaşayırsan?! Bəyəm bizdə belə inkişaf etmiş ədəbiyyat, ədəbiyyat sənayesi, köklü ədəbi tənqid var ki, hələ sən ideoloji aparat söhbəti də edirsən?” – Seymur bir balaca əsəbiləşib deyəsən.

“Bir yaşadığın ölkəyə bax da!” – ardınca da xalq dilində bir alqış-qarğış, evin tikilsin, yoxsa ay allahsız, belə bir şey.

Köhnə Leselidze, təzə adı ilə Kote Abxazi küçəsinə çıxırıq. Deyəsən bu küçənin centrifikasiyadan əvvəlki halını son dəfə görürəm.

“Sənin dediyindən ‘dünyanı masonlar idarə edir’ söhbətinə bircə addım qalır…”

Althusser-Macherey-Eagleton prospektində bax beləcə radara düşürəm.

TBİLİSİ ƏDƏBİYYAT FESTİVALI hər il ölkənin yaradıcı adamlarını bir araya gətirir. Bir sıra tanınmış əcnəbi yazıçıları da qonaq qismində dəvət edirlər. Seymur Tbilisidə yaşadığı üçün hər il bu festivalda fəal iştirak edir. Bir dəfə isə Dmitri Bıkov ilə birlikdə festivalın əsas məruzəçilərindən biri olub.

“Festivalda iştirak edən gənc gürcü yazıçılarının bioqrafiyasını oxuyuram, CV-lərinə baxıram, dəhşətə gəlirəm,” – Seymur deyir, – “Hərəsinin ən azı iki-üç kitabı xarici ölkələrdə dərc olunub, xarici ölkələrin müxtəlif ədəbiyyat proqramlarında iştirak ediblər [yəni xaricdə rezident yazıçı olublar], az qala hər birinin ədəbiyyatla, incəsənətlə əlaqəli sahədə xaricdə magistratura təhsili var. Hamısı ingilis dilində sərbəst danışır, üstəlik bir çoxu alman və fransız dillərini də bilir.”

Seymur ayaqlarını altına yığıb yumşaq kürsüdə oturub. Birdən sağ əlinin barmaqlarını qatlayıb dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“Yaxşı, tutaq ki, sabah Bakıda da belə bir festival keçirmək istədik, bu potensialda gənc yazıçıları haradan tapacağıq? Hər şey cəhənnəmə, bəs xaricdən gələn əcnəbi yazıçılarla ingilis, alman, fransız dillərində müasir ədəbiyyatdan, incəsənətdən, bu sahələrdəki son təmayüllərdən söhbət etməyə adam tapa bilərikmi?”

Bir anlıq başa düşməyə cəhd edirəm, görəsən ritorik sualdır, yoxsa həqiqətən də sualdır.

“Yenə Anargilin dəstəsi rus dilinin hesabına post-sovet yazıçılarını bir təhər yola verəcək, bəs cavanlar?” – Seymur yenə dırnaqlarına diqqətlə baxır.

“ƏSLİNDƏ TİFLİS MİFİNİ biz yaratmışıq,” – Seymur deyir.

“O vaxt Ələkbər, mən, bir neçə dost gəlmişdik Tiflisə. Yaxşı yedik, içdik, gəzdik, əyləndik. Qayıdandan sonra da hamımız bir ağızdan başladıq Tiflisi tərifləməyə. Özü də Saakaşvili təzə gəlmişdi, islahatlar keçirirdi, rüşvəti yığışdırmışdı, polisi təmizləmişdi. Demokratiya söhbətləri gedirdi. Bizim ölkədə də məlum məsələ. Dedik bir az qaza basaq, həm də camaata görk olsun.”

“Sonra bu beynəlxalq təşkilatlar tədbirlərini Tiflisə salırdılar. Qarabağ münaqişəsinə görə Bakı və Yerevan avtomatik kənarda qalır, burada da Tiflisin bəxti gətirib. Yığırdılar cavan uşaqları, gətirirdilər Tiflisə. Yolpulunu verirdilər, qalmağa yer verirdilər, yeməyini, içməyini verirdilər, bu cavanlara nə qalır? Axşam çıxsınlar, getsinlər pablara, kafe-restoranlara, pivə ucuz, çaxır ucuz, hər şey ucuz. Bu da bir tərəfdən rol oynadı.”

Gəzə-gəzə Nəbatat bağındakı şəlaləyə çatırıq. Yuxarıda əcaib-qəraib bir villa gözə dəyir. Səhv etmirəmsə, Gürcüstanın yeni qeyri-rəsmi rəhbəri İvanişvilinin iqamətgahıdır.

“Yoxsa Tiflisdə qeyri-adi nə var? Bildiyin post-sovet şəhəridir, bizdən kasıb, bər-bəzəksiz. Yəni buranın dəyəri əslində başqa şeydədir. Onu da heç kəsə izah etmək olmur, gərək dastan açasan, lap əvvəldən başlayasan.”

“Əslində nə Tiflisə heyran olanlar, nə də Tiflisi söyənlər buranı düzgün başa düşməyib,” – Seymur bir balaca qurdalanıb kürsüdə yerini rahatlayır.

DAS DORF HOLLYWOOD ist entworfen nach den Vorstellungen die man hierorts vom Himmel hat. Hollivud kəndi burada yaşayan insanların Cənnət haqqında təsəvvürünə uyğun salınıb, yazırdı Bertold Brext.

Bu yerlərin insanları belə bir nəticəyə gəlib ki, Allah
Cənnət və Cəhənnəmi yaradarkən
iki ayrı məkan yaratmağı lazım bilməyib,
ancaq bir məkanla kifayətlənib – Cənnətlə. Və bu məkan
uğursuzlar, yoxsullar üçün
həm də Cəhənnəmdir.

Seymurun “Tiflisi heç kim düzgün başa düşməyib” sözləri ağlımda Tbilisi-Borjomi elektrik qatarını canlandırır. Tbilisi Dəmiryol Vağzalında sərnişinlərlə bərabər səyyar satıcılar da qatara minir. Hər birinin çox da böyük olmayan əl yükü var. İçində sərin su, günəbaxan tumu, kiçik xaçapuri və digər bişmişlər, kartof çipsləri və qarğıdalı şişirtməsi.

Burada səyyar satıcılar əksərən təqaüdə çıxmış qoca qadınlardır. Onların arasında Tamara diqqətimi daha çox çəkir. Yaşı 70-i haqlayıb, amma daha çox da ola bilər. Digər satıcılar kimi kobud deyil, xeyli mədəni tipi var. Bəlkə də keçmişdə müəllimə olub. Ayağında yəqin ki bir problem var, çətinliklə yeriyir. Üç saat boyu, Qoridən sonrakı Aqara stansiyasında düşənə qədər Tamara bir ayağını sürüyə-sürüyə qatar boyu o tərəfə, bu tərəfə gedir. Satdığı malların üstünə də 30-40 tetri əlavə edir, bizim pulla havayı.

Son səyyar satıcı əsasən yerlilərin istifadə etdiyi Borjomi dəmiryol stansiyasında düşür, turistlər isə sonuncu stansiyaya – Borjomi Parki stansiyasına gedir.

“BİZ BAKURİANİDƏ DANIŞMIŞIQ,” – olduqca gözəl geyimdə iki nəfər yaşlı gürcü xanımdan biri deyir, – “qatar yarı yolda saxlayacaq, orada qədim bir kilsə var, ziyarətə gedirik. Təklif edirik siz də bizə qoşulasız.”

Əslində təklif yox, bəlkə də ultimatumdur. Məni də deyəsən ukraynalıya bənzədiblər, ən azı elə zənn ediblər ki, xristianam. Razılaşmamaq imkanım yoxdur.

Qatar tərk edilmiş Daba stansiyasına çatmamış, meşənin içində saxlayır. Qatardan birbaşa yerə atlayırıq. Bütün vaqon – iki gürcü xanım, mən və bir rus turist Müqəddəs Georgi kilsəsinə ziyarətə gedirik. Gürcü xanımlar ağır və sabit qədəmlərlə dağın döşü ilə kilsəyə doğru qalxır, bələdçilik edir. Gürcü ədəbiyyatı ilə bir balaca tanış olanlar yaşlı gürcü knyaginyası stereotipini yaxşı bilirlər. İndi mənim özümü əziyyətə salıb bu xanımların əsilzadə davranışını təsvir etməyimə ehtiyac yoxdur.

Kilsəni isə təsvir edə bilərəm. Dağın oyuğundan çıxan bulağın üzərində 1333-cü ildə tikilib. Dağların qoynunda, meşənin içində, yollardan kənarda olduğu üçün bütün işğalçı müharibələrdən sağ çıxıb, demək olar ki, toxunulmaz qalıb. Mən də pravoslav qonşulara qoşulub şam yandırıram, Borjomdakı dindar ev sahibəm üçün. Çalışıram özümü ələ verməyim, kilsədən çıxandan sonra xristian olmadığımı deyərəm.

“YENİ HEKAYƏLƏR YAZIRAM,” – Seymur deyir, – “Çox ağır hekayələr. Ona görə ovqata girməyə çalışıram. Belə də ki, oxuyuram, yazıram, çıxıram parka, gəzirəm.”

“Yazdıqlarım rus dilinə tərcümə olunduqdan, Azərbaycandan kənara çıxdıqdan sonra mən bildim ki, oxucu necə olur, oxucu rəyi necə olur. Bu yaxınlarda bir belaruslu jurnalist məndən müsahibə almışdı. O müsahibəyə gələn reaksiyanı gördüm, dəhşətə gəldim. Heç mənim bir yazıma Azərbaycandan o miqyasda, o səviyyədə reaksiya gəlmir.”

“Ona görə də, sizə məsləhətim, yazanda çalışın həm də dünyanı nəzərinizdə saxlayın, ancaq yerli oxucularla kifayətlənməyin. Çünki Azərbaycanda Oxucu yoxdur,” – Seymur deyir və içində Saracişvili brendisi olan qədəhdən bir qurtum alır.

Pikris Qora
30 iyun–1 iyul, 2017