Müsabiqənin nəticələri

AzLogos saytının İdentifikasiya axtarışında: siyasi kimlik və milli ideya mövzusunda keçirdiyi yazı müsabiqəsi başa çatdı. Mən də münsiflər heyətinin üzvü kimi yazıların dəyərləndirilməsi prosesində iştirak etmişəm. Böyük məyusluqla qeyd etməliyəm ki, nəticələr heç də ürəkaçan deyil.

Müsabiqənin adi texniki tələblərinin qulaqardı edilməsi; günün günorta çağı törədilmiş oğurluq, yəni açıq-aşkar plagiat; məzmunsuz və pafoslu şüarçılıq – bunlar münsiflər heyətində, xüsusən də məndə böyük məyusluq hissi doğuran hallardan sadəcə bəziləridir.

Müsabiqənin yekunlarına dair yazdığım ətraflı yazını AzLogos saytında oxuya bilərsiz.

Azərbaycanlılar həqiqətənmi memuar yazmırlar?

Günel Mövludun Azərbaycanda memuar janrı haqqında fikirlərini oxuduqca qarışıq hisslər keçirməmək olmur. Bir tərəfdən, Günelin vəziyyəti dəyərləndirməsində xeyli haqlı məqamı görməmək üçün gərək açıq-aşkar kor olasan; digər tərəfdən isə “axı məsələ dolaşıqdır, bu qədər sadə deyil!” qışqırmaq istəyirsən.

Azərbaycanda xatirə ədəbiyyatı kifayət qədərdir, heç də Günelin dediyi kimi “bir neçə şəxsiyyət, bir neçə hadisə barədə tək-tük memuar” şəklində deyil. Yeri gəlmişkən, bizdə bu janrda dünya səviyyəsində ən nəfis və klassik əsəri mənim kətdim, sovet yazıçısı Süleyman Vəliyev qələmə alıb. Həmçinin Həmidə Cavanşirin və Sabir Əhmədlinin son illərdə çapdan çıxan monumental xatirələri bizdə bu janrın tərcümeyi-hal səviyyəsində qalmadığının göstəriciləri deyilmi?

Bir sözlə, Azərbaycanda memuar janrı, Günelin dediyi kimi, Rusiya və Avropa ilə müqayisədə inkişaf etməyə bilər, amma məsələ heç də gözlə göründüyü qədər sadə deyil.

Yazının davamını AzLogos saytında oxuya bilərsiz.

Dəyişən dünyada ədəbiyyat — VİDEO

Dəyişən dünya çox klişe ifadədir. İndi ağıllı telefonlara hər dəfə yeni funksiya gələndə bütün ekspertlər bir ağızdan dünyanın dəyişdiyini, dəyişən dünyada yaşadığımızı deyir. Amma son onilliklərdə informasiya texnologiyalarında baş verən inqilab bizim kağız təməllər üzərində qurulan mədəni dünyamızı həqiqətən alt-üst edir və bu dəyişikliklər bədii ədəbiyyata da təsirsiz ötüşə bilməz.

Əkinçi təşəbbüsü üçün oktyabrın 16-da verdiyim bu yarımsaatlıq təqdimatda dəyişən dünyada dəyişən bədii ədəbiyyat haqqında öz fikirlərimi bölüşmüşəm.

Feminizm haqda olmayan yazı

Dişlənmiş alma loqosu mənalı-mənalı işıqlanan kompyuteri qabağında. Türk seriallarında kasıb, amma self-made qızların qəlbini dağlayan holdinq sədrinin yaraşıqlı oğlu stilində saqqal. Sağ əlini qədim Roma oratorları kimi qabağa uzadıb və gözlərini kameraya zilləyib. Bir dənə də PhD olması haqda byline.

Bütün ədası deyir ki, baxın, mən necə uğurluyam, necə varlıyam, yevropalarda bir mötəbər universitetin doktoranturasını qurtarıb qayıtmışam bu xarabaya ki, sizi ağ günə çıxardım. Əsl bodhisattva, niyə də olmasın? Bu gün də sizə feminizmdən danışacam, yaxın oturun. Fərraş! Oradan bir dənə yeddiillik Şiraz şərabı!

Qış gəlir, gecələr uzanır. Keçmişdə belə zamanlarda nağıl danışardılar. İndi isə siyasi-fəlsəfi traktatlar yazmaq dəbdədir. Amma insafən, Cabir bəyin feminizm haqqında yazısında haqlı məqamlar da az deyil.

ATƏT-in Bakı ofisinin pəncərəsiz və havasız otaqlarında tragik mise en scène. Daha sonra Azərbaycanda qadın məsələsinin aşağılardan yox, yuxarılardan gəlməsi barədə yerində qeyd edilmiş irad. Sonda isə QHT-lərin necə, necə, NECƏ fürsətləri fövtə verməsi haqqında elegiya. Amma və lakin, bütün bunlar köhnə söhbətlər deyildi ki?

ATƏT-in Bakı ofisinin pəncərəsiz və havasız olması, qadın məsələsində qadınların özlərinin passiv iştirakı, QHT-lərdə olan biabırçı praktika — bütün bunlar dünya-aləmə çoxdan məlum idi. Yəni Cabir bəyin tənqidləri haqlıdır, amma hamısı 90-ların əvvəlində olan kimi – təzə qalması üçün gecələr suya qoyulub sonra səhərlər təzədən çeynənən köhnə saqqız timsalında tənqidlərdir.

Cabir bəy hamının getdiyi yolu ədəb-ərkanla gedib, hamının dayandığı nöqtədə də ədəb-ərkanla dayanır. Cabir bəy demir ki, bəs çıxış yolu nədir. Cabir bəyin yazısında nə əməliyyədə çalışan bir həll var, nə də “Fransadan xalq gətirək” kimi nəzəriyyədə gəlişigözəl olan bir həll.

Bir sözlə, Köhnə Dəyirman yenə öz işindədir, çax-çuxu baş ağrıdır.

Haşiyə çıxım – Avropa parlamentindən xanım Ulrike Lunaçek Bakıya gəlmişdi, hələ it ilində. Məndən soruşdu ki, bizdə qadınların, azlıqların, xüsusən də cinsi azlıqların hüquqları nə yerdədir? Mən də o zamanın liberal sadəlövhlüyü ilə cavab verdim ki, bizdə hələ təməl insan hüquqları yoxdur, əvvəlcə onlar bərqərar olsun, sonra bu ayrıca hüquqlar məsələsinə baxarıq. Ulrike xanım gözlərini mənə elə bərəltdi, hətta bir az qorxdum.

İllər sonra mətbuatda oxudum: Avstriyada (!) seçicilərlə görüşlərin birində az qalmışdı Ulrike xanımın o bərəlmiş gözlərinə kislota atsınlar. Ulrike xanım özü LGBT nümayəndəsi olduğu üçün. Camaat araya girib, cangüdənlər Ulrike xanımı kənara çəkib, polislər xatakarı qandallayıb aparıb. Hekayənin moralı isə yoxdur. Gəlin burada bir az post-modernist olaq. Belə hesab edək ki, hekayə sadəcə danışmaq üçündür.

İndi, ictimai gündəmin belə yoğun vaxtında – Rauf Arifoğlu ilə İlqar Məmmədov Facebook-da dalaşıb, xalqımız isə bu davanın arxasındakı motivləri öyrənmək üçün kütləvi şəkildə sinov gedir – əgər Cabir bəy qadın haqları mövzusunda mənalı debat yaratmaq istəyirsə, ona bir neçə unsolicited tövsiyə verə bilərəm.

Birincisi, mən yazını oxudum, yazı məndə obijnik ah-naləsi təsiri bağışladı. Çünki yazının kimləri hədəflədiyi mənə məlum olmadı. Axı mən bilmirəm ki, kişilərin ağzını cıran aktivist feministkalar və yevropaların vergiödəyicilərinin pulunu havaya sovuran bürokrat feministkalar kimlərdir. Bu yazı kimi tənqid edir? Əgər Cabir bəyin konkret hədəfləri varsa, ünvanı dəqiq göstərsin. Əgər yoxdursa, onda adam hər obijnik qaldığı söhbətə görə yazı yazmaz.

İkincisi, yazının başına kofebardan Mac ilə şəkil qoymaq lazım deyil. Onsuz da bu yazını oxuyanda dərhal məlum olur ki, yazı kofebarda Mac ilə yazılıb.

Üçüncüsü, yazıdakı sədheyflər və vaveylalar artıqdır. İndi XIX əsr deyil, müasir dil istifadə etsək yaxşı olar. Düzdür, arada mən də yazılarıma bəzi arxaizmlər qatıram, amma baxıram ki, qrotesk təsiri bağışlasın, yalnız onda istifadə edirəm. Yoxsa bu kəlmələr onsuz da ağsaqqal tonunda olan yazıya lap hyper-ağsaqqal ab-havası verir.

Dördüncüsü və ən vacibi, Cabir bəyin də haqlı olaraq vurğuladığı bir məqam – qadın məsələsində qadınların aşağılardan marağı və iştirakı niyə azdır? Ona görə də yaxşı olar ki, bu cür yazıları qoy elə qadınlar özləri yazsın. Kişilərin qadın azadlığını tələb və müdafiə etməsi gözəl haldır, amma qadınların nəyi və necə istəməyinə yaxşı olar ki, kişilər yox, qadınlar özləri qərar versinlər.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

  1. Karl Marks və Fridrix Engels, Alman ideologiyasının tənqidi.
  2. V. İ. Lenin, Nə etməli?
  3. V. İ. Lenin, Dövlət və inqilab.
  4. Marsel Prust, İtmiş zamanın axtarışında.
  5. İhsan Oktay Anar, Puslu Kıtalar Atlası.
  6. Elif Şafak, Aşk.

Nə oxuyaq? Beş “müasir” hekayə

İlk baxışdan hekayə ən asan janrlardan hesab oluna bilər. Hekayə həcmcə qısadır, hər kəs böyük zəhmət çəkmədən hekayə yaza bilər. Bir az süjet, bir az bədii dil, bir az da intriqa – hekayə hazırdır. Hər il on minlərlə, bəlkə də yüz minlərlə hekayə yazılır. Amma onların böyük əksəriyyəti tarixin zibilliyinə atılacaq. Səbəb çox sadədir. Hekayə əslində ən çətin janrlardan biridir. Məhz yığcamlığına görə hekayə yazmaq əslində böyük təcrübə və ustalıq tələb edir. Hekayə həm də ən innovativ janrlardan biridir. İndi Çexov kimi hekayə yazmaq olmaz. Kafka kimi də yazmaq olmaz. Amma hər bir hekayədə həm də Çexovdan və Kafkadan nəsə olmalıdır. Bir sözlə, hekayə ən şıltaq janrdır. Müasir hekayə isə şıltaqlar arasında ən şıltaqdır.

Qiraət üçün əsər tövsiyə etmək minnətdarlıqsız işdir. Qarşı tərəfdə dərhal haqlı suallar yaranır. Niyə o əsər yox, bu əsər? Niyə o yazıçı yox, bu yazıçı? Həm də hansı meyar əsasında? Bütün bu suallara qərəzsiz cavab tapmaq bir qədər çətindir. Bədii qiraət tövsiyələri həmişə subyektiv olur. Bizim ədəbi zövqümüzü müəyyən mənada qiraət tarixçəmiz formalaşdırır, ona görə də bədii əsər tövsiyələri bir qədər şəxsi olur. Tövsiyə verməkdən prinsipial olaraq imtina edənlər bu baxımdan bəlkə də ən doğru olanı edirlər. Hər zaman doğru hərəkət etmək olmur deyib, həm də özümdə bir balaca cəsarət tapıb müasir hekayə janrında müxtəlif yanaşmalardan bəzilərini təmsil edən bir neçə hekayəni sizə tövsiyə etmək istərdim.

Elke Heydenreyx, Ən fərəhli illər

Elke Heidenreich, Die schönsten Jahre

Qırx yaşını çoxdan haqlamış Nina Rozenbaum ömrü boyu problemli münasibətlərdə olduğu anası ilə birgə İtaliyaya səfərə çıxır. Avtomobil Almaniya, İsveçrə və İtaliyanın yolları boyu şütüyür, Nina isə həm uğursuz şəxsi həyatını qaydaya salmalıdır, həm də anası ilə ilk baxışdan səbəbsiz münaqişənin dərin köklərini axtarıb tapmalıdır. Yaşlı Frau Rozenbaumun öz evində, köhnə karton qutunun dibində, bağlı zərfin içində bərk-bərk gizlətdiyi səbəb üzə çıxacaqmı?

Viktor Pelevin, Mittelşpil

Виктор Пелевин, Миттельшпиль

Johnnie Walker viskisinin böyük həvəskarı Andropov çoxdan ölüb. Sovet İttifaqı hamının gözü qarşısında dağılır. “Aşağı sosial məsuliyyətli qız” Lyusya əcnəbilərin qaldığı Moskva mehmanxanalarını gəzib müştəri axtarır. Hava dəhşətli dərəcədə soyuqdur. Üstəlik Moskvada manyak peyda olub, fahişələri öldürüb ağzına şahmat fiquru qoyur. İşləri mürəkkəbləşdirən daha bir məqam var – haradasa iki böyük qrossmeyster şahmat partiyası oynayır və bütün dünyanın diqqəti onlara yönəlib.

Ceyn Gardem, Dəməşq gavalısı

Jane Gardam, The Damascus Plum

Taleyin görünməz əli Klaus adlı kontinentli yetim oğlanı idillik Kent qraflığına atır. Klassik ingilis əyalətinin ürəyində Klaus daim acdır. Heç olmasa bir dəfə doyunca yemək yesin – Klausun yeganə arzusu yalnız bundan ibarətdir. Amma axı bütün dünya yaxşı bilir ki, ingilislərin puddinqdən savayı normal bir yeməyi yoxdur! Klausun müəllimi Lizzi ilk baxışdan uğursuz bir təşəbbüsə girişir. Menyusu yalnız nəfis ingilis yeməklərindən ibarət qonaqlıqdan Klaus razı qalacaqmı? Ədəbiyyat da qonaqlıq kimi klassik olmalıdır deyənlər bu hekayəni güman ki bəyənəcək.

Bruno Şults, Pan Karol

Bruno Schulz, Pan Karol

Ömrü boyu cəmi iki nazik novellalar kitabı buraxmış yəhudi əsilli polyak rəssam Bruno Şults həm də iki dünya müharibəsi arası yazıb yaradan ən orijinal, amma ən az tanınan yazıçılardan biridir. Drohobıç gettosunda son çörək tikəsini göyərçinlə bölüşən zaman alman gülləsinə tuş gələn Şultsun az qala bütün novellalarını şiddətlə tövsiyə etmək olar, amma gəlin hələlik Pan Karol hekayəsindən başlayaq. Çünki Intermezzo təkcə Freyd və Kafka deyil.

Cefri Diver, Gülən balıqçının əhvalatı

Jeffrey Deaver, The Adventure of the Laughing Fisherman

Klassik detektiv hekayə həvəskarı, Şerlokun axtarışları tipində yeni macəralar gözləyən oxucu isə amerikan yazıçısı, detektiv janrının ustalarından Cefri Diverlə tanışlığına peşman olmaz. Gülən balıqçının əhvalatının qəhrəmanı Pol Uinslou da klassik detektiv həvəskarıdır, Şerlokun hekayələrində yaşayır. Nəhayət bir gün psixoanalitikinin məsləhətindən sonra Pol real həyata atılıb səs-küylü bir cinayətin üstünü açmağa cəhd edir. Bəs görəsən dünya yeni Şerlokun meydana çıxmasına şahid olacaqmı?

Foto: Patrick Tomasso / Unsplash

Yeni orfoqrafiya pozuntuları

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu iş başında (Foto: AMEA)

Yeni orfoqrafiya qaydaları ətrafında yaranan qalmaqal hər kəsin çoxdan bildiyi bir şeyi yenə də təsdiqləmiş oldu – Azərbaycan dilçiləri Azərbaycan dilinə elmi nəzərlə yox, hələ də siyasi və ideoloji nəzərlə baxırlar.

İstənilən məktəblidən soruşsan ki, dil nədir – çox sadə və praktiki cavab alacaqsan: dil ünsiyyət vasitəsidir. Azərbaycan dilçiləri isə dili tamam başqa şeylərin vasitəsi kimi görmək istəyirlər. Azərbaycan dili onların fikrincə gah xalqın genofondunu cırlaşmaqdan qoruyacaq möcüzəli həbb, gah türk seriallarının və cizgi filmlərinin qarşısını kəsən sədd, gah türk dünyasının siyasi və mədəni birliyi uğrunda vuruşacaq rəşadətli əsgər, gah da son iyirmi ildə yetişdirdikləri böyük bir savadsız kütləsinin ayıblarını örtəcək alabəzək xalça rolu oynamalıdır. Dil – azərbaycan dilçilərinin tərifinə görə – hər şeydir, ünsiyyət vasitəsindən başqa!

Görün məktəblər nə gündədir ki, “iyyət” şəkilçisinin iki “y” ilə yazıldığını şagirdlərə öyrətməyin də öhdəsindən gələ bilmir; gənclərin böyük əksəriyyəti sözləri sətirdən sətirə keçirə bilmir. Ona görə problemi kökündən həll edirlər. Camaatın balasını kor qoyublar, indi də istəyirlər yerdə qalanları kor etsinlər ki, bunların ayıbını heç kim görməsin.

Dilçilik institutunun rəhbəri Möhsün Nağısoylu mənim dil-ədəbiyyat müəllimim olub. Mən Azərbaycan dilini həm də Möhsün müəllimdən öyrənmişəm. Təkcə qaydaları yox, həm də dilin məntiqini, niyə və necə işlədiyini. Mənim hafizəmə Möhsün müəllim Azərbaycan dilini həm yaxşı bilməsi, həm də yaxşı öyrədə bilməsi ilə həkk olub. Ona görə də bu gün Möhsün müəllimi öz qanlı qılıncını sıyırıb bu siyasi-ideoloji müharibədə ən öndə gedənlərdən biri kimi görmək məndə yalnız dərin bir təəssüf hissi oyadır.

I

Azərbaycan dilçiliyinin müxtəlif siyasi-ideoloji gündəliklərin silahına, Azərbaycan dilinin isə siyasi-ideoloji məhbusa çevrilməsini açıq-aydın anlamaq üçün ilk olaraq Kulis.az saytından Mirmehdi Ağaoğlunun yanvar ayında Möhsün Nağısoyludan aldığı müsahibəyə baxmaq kifayət edir. Məsələn, aşağıdakı kiçik hissəyə nəzər salaq:

MA: Etiraz doğuran məsələlərdən biri də yaradanın adının – “Allah” – sözünün böyüklə yazılması oldu. Bəs “Allah”  fəlsəfi kateqoriya kimi istifadə olunduqda necə yazılacaq?

MN: “Allah” sözü bütün məqamlarda böyüklə yazılacaq. Başqa dünya dillərində də ehtiram əlaməti olaraq böyük hərflə yazırlar. “Allah” ərəb mənşəli sözdür, onun türkcə qarşılığı “Tanrı”dır, “Rəbb” də ərəb mənşəlidir. Bu təklifi də birinci dəfə biz daxil etmişik. 1975-ci ilin orfoqrafiya kitabı ateizm dövründə çıxdığına görə “Allah” sözü kiçik hərflə yazılıb, amma 2004-cü ilin kitabında “Allah” sözü böyük hərflə yazılıb. Mən ora bir dənə “Rəbb” sözü ilə, “Tanrı”nı artırdım.

MA: O zaman “şeytan”, “İblis” sözləri necə yazılmalıdır?

MN: Düşünürəm ki, onlar kiçik hərflə yazılmalıdır.

MA: “İblis” xüsusi isimdir, mələk adıdır.

MN: “İblis” bizdə ümumi isim kimi qəbul olunub. Yalnız sürət kimi işlədiləndə, məsələn, Hüseyn Cavidin əsərində, böyük hərflə yazılmalıdır. Prinsipcə böyük hərflə yazmaq olar, amma ümumilikdə kiçik yazılmalıdır.

MA: Belə çıxır, Allaha göstərilən qrammatik ehtiram şeytana göstərilə bilməz.

MN: Xeyr.

Bu kiçik dialoq kifayət edir ki, Möhsün müəllimin məsələyə dilçilik elmi mövqeyindən yox, dindar müsəlman mövqeyindən yanaşdığını göstərsin. Burada Möhsün müəllim öz vəzifə səlahiyyətlərindən konkret sui-istifadə edərək öz dini görüşlərini rəsmi olaraq hər kəs üçün sanksiyalaşdırır. Möhsün müəllim bir müsəlman kimi İblisə nifrət edir, ona görə də hər kəsin – dindar ya sekulyar, müsəlman ya ateist, fərqi yoxdur – onun adını balaca hərflə yazmasını tələb edir. Allah, Rəbb və Tanrı sözləri isə bütün hallarda böyük yazılmalıdır. Ona görə bütün hallarda ki, Möhsün müəllimin fikrincə bütün hallar yalnız bir haldan ibarətdir – yeri-göyü yaradan bir Allah var, və Allahdan başqa [Möhsün müəllim, ilahi varlığı bildirən bütün sözlərin böyük hərflə yazılmağını tələb edirsiz, bəs onda burada hansı sözü balaca hərflə işlədək?] yoxdur.

Bəs bu yerdə dilçi alim nə deməli idi?

Yəqin deməli idi ki, “allah”, “tanrı”, “rəbb” sözləri İslam və digər ibrahimi dinlərin kontekstində işlənəndə böyük hərflə, digər hallarda isə (məsələn, “artilleriya allahı”, “qədim yunan tanrıları” kimi ifadələrdə) kiçik hərflə yazılmalıdır. Əks təqdirdə, Möhsün müəllimin tələbi ilə “qədim yunan Allahları”, “qədim yunan Tanrıları” və ya “qədim yunan Rəbləri” kimi naqolay ifadələr yazmalı olacağıq. “Əliağa Şıxlinski rus artilleriyasının Allahı hesab olunurdu” – bu cümləni oxuyanda hətta ən sekulyar insan öz ürəyində “əstəğfürullah!” deməyəcəkmi?

Bəs “La ilahə illəllah” sözünü bundan sonra azərbaycanca necə yazaq?

“Allahdan başqa Allah yoxdur”?

“Allahdan başqa Tanrı yoxdur”?

“Allahdan başqa Rəbb yoxdur”?

Doğrudur, bəzi insanlar təklif edir ki, burada “ilah” sözü işlədilsin, amma ilah sözü Azərbaycan dilində yoxdur, 90-cı illərdə Türkiyənin təsiri altında formalaşan dini qruplar tərəfindən İstanbul türkcəsindən qaçaqmal yolu ilə “idxal” edilən sözdür. Bu idxalın da kökündə əslində siyasi-ideoloji səbəblər yatır və eyni siyasi-ideoloji səbəblər bir çox insanın bütün orfoqrafik qaydaları pozaraq “maşAllah”, “inşAllah” və hətta sürətli İnternet yazışmalarında “mawAllah”, “inwAllah” yazmasına səbəb olur.

Əlbəttə, əgər söhbət orfoqrafik səhv buraxmaqla yox, fəqət şüurlu şəkildə sözü ayrı cür yazmaqdan gedirsə, hər kəs öz şəxsi yazışmalarında, ədəbi-bədii təxəyyülünün məhsulu olan mətnlərdə istədiyi kimi yazmaqda sərbəstdir. Heç kəs bir dindar müsəlmandan tələb etməməlidir ki, inandığı Allahdan yazarkən sözü balaca hərflə yazsın. Lakin dilin rəsmi orfoqrafiya qaydalarını hazırlayarkən dilçilik elminin prinsiplərini zibilliyə atmaq və hər kəsdən məxsusi bir siyasi-ideoloji gündəliyə tabe olmağı tələb etmək olmaz!

Dilçilik elminin prinsiplərini zibilliyə atmaq deyəndə özümdən demirəm. Gəlin bu yuxarıdakı məsələnin öz əksini tapdığı qaydaya baxaq:

Yaradanın və səmavi kitabların adları böyük hərflə yazılır: Allah, Rəbb, Tanrı, Bibliya, Əhdi-cədid, Əhdi-ətiq, İncil, Qurani-kərim, Tövrat, Zəbur və s.

“Yaradan” və “səmavi kitab”, ümumiyyələ “səmavi din” anlayışları elmi anlayış deyil ki, orfoqrafiya qaydalarında belə də yazılsın. Söhbət yəhudilik, xristianlıq və İslam dinlərindən gedirsə, elmi dildə bunlara “ibrahimi dinlər” deyirlər. Bu yuxarıdakı qaydanı tutaq ki, Qafqaz Ruhanilər İdarəsi öz mətbu vasitələri üçün üslub kitabçasında, hər hansı bir dini təmayüllü İnternet saytı öz daxili təlimatında yazsaydı, heç bir problem olmazdı. Lakin Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu belə yazmamalıdır.

Azərbaycan Respublikası – dünyəvi dövlətdir (Konstitusiya, maddə 7), Azərbaycan Respublikasında din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir (maddə 18), hər kəsin vicdan azadlığı var və hər kəsin dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə etiqad etmək, yaxud etiqad etməmək hüququ var (maddə 48). Məhz buna görə də “Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən dövlət ali elmi təşkilatı” olan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA-nın Nizamnaməsi, maddə 1.1) respublikanın istisnasız bütün vətəndaşlarını məxsusi bir dini baxış bucağını qəbul edib Azərbaycan dilində onun tələblərinə uyğun yazmağa məcbur edə bilməz.

II

Toxunmaq istədiyim ikinci məsələ yeni orfoqrafiya qaydalarında Azərbaycan dilini (Azərbaycan türkcəsini) türk dilinə (İstanbul türkcəsinə) yaxınlaşdırmaq cəhdləridir. Çox güman ki, bu cəhdlərin arxasında 90-ların aparıcı ruhunu təşkil edən romantik millətçilik dayanır. Yoxsa Azərbaycan dilinin az qala bir əsrə yaxın müddətdə oturuşmuş qaydalarını alt-üst edərək tanış sözlərə yeni formalar vermək cəsarəti dilçilik elminin ənənələrindən doğa bilməzdi.

Ümumiyyətlə, 90-lar hər baxımdan maraqlı dövr idi. Türkdilli dövlətlər arasında başlamış mədəni və siyasi yaxınlaşma, gələcəkdə Avropa Birliyi, Ərəb Liqası, MDB tipli bir birliyin perspektivləri, “ortaq türkçə” söhbətləri az qala hər kəsin gündəmində idi. Yadıma gəlir, 90-ların lap axırında bizim məktəbə milliyyətcə avar olan (bunu illər sonra öyrənəcəkdim) məşhur tarixçi qonaq gəlmişdi. Uzaq Şərq səfərindən təzəlikcə qayıtmışdı. “Türk dövlətləri” Yaponiya və Cənubi Koreyanın iqtisadi inkişafından ağızdolusu danışırdı, mikrofonsuz və geniş zalda gur səsi ilə. Biz məktəblilərin tükləri həyəcandan biz-biz durmuşdu. “Gecə avar yatıb, səhər yuxudan türk oyanan” məşhur tarixçi qonaq birdən çıxışının ən maraqlı yerində Cənubi Koreyada yetişdirilən şabalıdı misal çəkdi və iri yumruğunu havaya qaldırıb böyük bir qüvvə ilə silkələdi: “Bilirsiz o şabalıdlar nə boydadır? Yumruq boyda!”

Bəlkə də 90-larda türkdilli dövlətlər öz birlik perspektivlərini bax beləcə havaya qalxıb silkələnən yumruq kimi təsəvvür edirdilər. Deyəsən Heydər Əliyev də elə həmin başgicəldən atmosferdə demişdi – XXI əsr türk əsri olacaqdır. Lakin indi, XXI əsrin beşdə birini geridə qoyduqdan sonra mənzərə tamam fərqli formada ortaya çıxır.

Türkdilli dövlətlərin iqtisadi və dövlət maraqları o qədər bir-birindən uzaq düşürdü ki, hər hansı siyasi və iqtisadi birliyin yaranması ideyasını sakitcə bir kənara qoydular. Türkiyədə hakimiyyətə gələn yeni qüvvə – Müsəlman qardaşları təşkilatının şinelindən çıxmış AKP türkdilli xalqları arxa plana atıb ərəb dünyasına üz tutdu. Ankara indi Turan yox, yeni Osmanlı xilafəti arzusunda idi. Elə xilafət arzusu ilə də Türkiyə Yaxın Şərq bataqlığında ilişib qaldı.

AKP hökuməti həm də mədəniyyət, incəsənət düşməni kimi nəinki türkdilli dövlətlərin mədəni yaxınlaşmasına vəsilə ola bilməzdi, hətta öz ölkəsində mədəni inkişafı boğmağa başladı. Təsəvvür edin, yeni türkdilli dövlətlərin mədəni dəstək gözlədiyi Türkiyə indi simfonik orkestrdən dirijor və skripkaçını KHK ilə işdən çıxardan dövlətə çevrilib.

“Ortaq türkcə” söhbətləri də maraqlı şəkildə pərdəarxasına keçdi. Əvvəlcə məlum oldu ki, türkiyəlilər post-sovet türklərinə yuxarıdan aşağı baxır, onların dillərindən nə bir söz götürüb işlədir – 90-larda bir çox azərbaycanlı dilçi alim düşünürdü ki, türklər bizim “açar” sözünü gördükdən sonra yunancadan aldıqları “anahtar” sözünü göndərəcək arxivə – nə də bütün türk dilləri əsasında yeni ortaq türkcə yaratmaq istəyir. Türkiyənin “ortaq türkcə” söhbətinə cavabı çox sadə oldu – ortaq türkcə var, bizim türk dili, götürün işlədin. Bu da Orta Asiya respublikalarının xətrinə dəydi. Bununla da ortaq türkcə söhbətləri düşdü Fətullah Gülənin tərəfdarlarının buraxdığı obscure “Dialoq Avrasiya” jurnalında müzakirələr səviyyəsinə.

90-ların aparıcı ruhunu təşkil edən romantik millətçilik bu və ya digər formada məğlubiyyətə uğradı, əsas da Türkiyədə baş verən fundamental siyasi dəyişikliklər səbəbindən. Bu gün seçkilərdə kürd millətçiləri hətta İstanbulda türk millətçilərindən daha çox səs alır. Erdoğan özünü türk dünyasının başbuğu kimi yox, müsəlman dünyasının xəlifəsi kimi görmək istəyir. Orta Asiya çox da uzaq olmayan gələcəkdə Çinin tam təsiri altına keçəcək. Bu gün Azərbaycanda istər şiə, istərsə də sünni kimlik daha dinamik inkişaf edir, daha təsirli və geniş yayılır, nəinki milli kimlik.

90-ların romantik ümidləri uğrunda döyüş artıq böyük meydanlarda uduzulub, amma Dilçilik institutunun korridorlarında barrikadalar hələ də durur. Bəlkə pəncərədən bayıra baxsalar, reallığı dərk edərlər və başa düşərlər ki, onlar “İsgəndər”i “İskəndər”, “əsgər”i “əskər”, “mədəniyyət” və “ədəbiyyat”ı isə “mədəniyət” və “ədəbiyat” yazmaqla əslində havaya boşuna güllə atırlar. Özü də atəşkəsi çoxdan bağlanmış, meyitləri daşınıb basdırılmış, çoxdan tərk edilmiş döyüş meydanında.

Bilmirəm, nə dərəcədə doğru söhbətdir. Deyilənlərə görə 50-ci, 60-cı, 70-ci illərdə Sakit okean adalarında tez-tez tənha yapon əsgərləri tapılırmış. Onlar müharibənin bitməyindən xəbərsiz, təkbaşına partizan müharibəsi aparmaq əzmi ilə hər an amerikan hərbçilərinin hücumunu gözləyir, saysız-hesabsız pusqular qurur və gəlib çıxmaq bilməyən düşməni gözləməkdən heç də yorulmurdular. İndi bizim dilçilik institutu bir az da həmin yapon əskərlərini xatırladır.

İnstitut öz hədəfinə çatmaqda o qədər əzmlidir ki, təklif etdiyi yeni qaydaları əsaslandırmaq üçün min bir üsula əl atır. Əsl partizanlar kimi. Gah fonetik prinsipi allah elan edib sözləri oxunduğu kimi yazmağı tapşırır, gah sözün mənbə dildə yazılışını əsas götürür və fonetik prinsipdən vaz keçir. Necə deyərlər, ayının min oyunu var, bir armudun üstündə. Lakin onların əsaslandırmaları o qədər absurd və qeyri-ardıcıldır ki, bu günlərdə mediada bir xeyli insan, hətta dilçilikdə ekspert olmayan şəxslər də rahatlıqla bu ziddiyyətləri açıb ortaya qoyublar. Təkrarlara yol verməmək üçün, onlardan birini – Qulu Məhərrəmlinin yazısını nümunə gətirsək, məncə yetər. Qulu müəllim ətraflı şəkildə, bir az da bədii-publisistik dildə mövzunu tam əhatə edib. Bu yazını da elə Qulu müəllimin sözləri ilə bitirək: “[Yeni orfoqrafiya qaydalarındakı] elmi-məntiqi boşluğu ortaq türk dili, ümumi türk və islam inteqrasiyası, azərbaycançılıq və s. kimi mətləbə dəxli olmayan həssas şüarlarla pərdələmək olmaz. Ən yaxşı azərbaycançılıq dilə və yazı qaydalarına ənənənədən gələn ehtiramı saxlamaqdır.”

Konstantinos Kavafis, Divarlar

Düşünmədən, çəkinmədən, utanmadan
Uca, qalın divarları ətrafıma hördülər.
Çarəsizlik içində mən oturmuşam,
İndi yalnız tək bircə şey məşğul edir fikrimi –
daha nələr edəcəkdim bayırda mən!
Necə oldu, divarları hörən zaman duymadım,
eşitmədim bənnaların səsini heç!
Yavaş-yavaş onlar məni ayırdılar dünyadan.

Keeley və Sherrard-ın ingiliscə tərcüməsindən tərcümə