2016-cı ilin yaxşı nəşrləri — II hissə

2016-da nəşr olunan bəzi yaxşı kitablar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, amma o zaman ancaq yarım ili və dörd kitabı əhatə edə bilmişdim. İndi, 2016-nı rahatlıqla başa vurandan sonra həmin ilin yaxşı nəşrləri haqqında daha ətraflı yazmaq olar.

Qeyd edim ki, 2016-da “Qanun” və “TEAS Press” kimi böyük nəşriyyatlar da maraqlı kitablar nəşr etməyə davam ediblər. Həmin nəşriyyatların öz reklam və marketinq fəaliyyətləri kifayət qədər yüksək səviyyədə təşkil olunduğu üçün, onların kitabları barəsində danışmaq arabanın beşinci təkəri rolunu könüllü şəkildə öz üstünə götürmək olardı. Ona görə də bu yazıda ancaq kiçik və şəxsi təşəbbüslərlə ortaya çıxan nəşrləri əhatə etməyə çalışacağam.

Fanzinlər: “Monk”, “Yoldaş fanzin”, “Elmi spektr”

Monk

“Monk” (oktyabr, noyabr və dekabr nömrələri, 2016)

Şəksiz ki, 2016-nın əlamətdar hadisələrindən biri kimi nəhayət bizdə də fanzinlərin peyda olmasını hesab edə bilərik. Fanzin ingiliscədən tərcümədə azarkeşlər, tərəfdaşlar, fanatlar tərəfindən buraxılan məxsusi mövzu ətrafında həvəskar jurnal mənası verir. Peşəkar jurnal daha ciddi fəaliyyət, zəhmət və resurs tələb etdiyi halda, fanzin ciddi maliyyə vəsaiti olmadan və həvəskarların entuziazmı sayəsində ərsəyə gəlir, sadə üsullarla dərc olunur (bəzən heç kağızda çap olunmur). Fanzin jurnala nisbətən daha çevikdir, həcmi də kiçikdir.

2016-da Azərbaycanda üç diqqətəlayiq fanzin nəşr olunmağa başlayıb. Sol yönlü, amma daha çox ədəbiyyat və incəsənət mövzularını əhatə edən “Monk”, yenə sol, amma bu dəfə klassik siyasi sol, marksist ideoloji spektrdən “Yoldaş fanzin” və sırf elmi mövzulardan yazan, ən sərt akademizmə iddialı olan “Elmi spektr” (onları fanzin kateqoriyasına aid etdiyim üçün sonuncular məndən inciyə bilərlər, çünki özlərini elmi jurnal olaraq tərif edirlər).

Bu fanzinlər yeni gələn nəslin tribunasıdır, onları nəşr edənlər indiyə qədər mövcud olan digər platformalardan şüurlu şəkildə imtina edərək özlərinin platformasını yaratmaq istəyirlər. Çünki köhnə platformalar yeni gələn gənclərin tələblərini və potensialını tam başa düşmür, onların istəklərinə uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər çevik deyil – yeni dövr yeni vasitələr tələb edir. Hər üç nəşri izləməyi şiddətli şəkildə tövsiyə edirəm.

Rişard Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi)Səhər Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol)

Şahənşah

R. Kapuşinski, Şahənşah (Fikir sexi, 2016)

İran mövzusu bizim üçün hər zaman maraqlı, sirli və cəlbedici qalmaqda davam edir. 2016-da müasir İran tarixinin açar hadisələrindən biri – İran İslam inqilabı haqqında Azərbaycanda iki yaxşı kitab nəşr olunub. Keçmiş siyasi məhbus Rəşadət Axundovun həbsxanada tərcümə etdiyi polşalı jurnalist Rişard Kapuşinskinin “Şahənşah” əsəri Məhəmməd Rza şahın devrilməsi və İranda İslam inqilabı haqqında kifayət qədər ətraflı və artıq klassika sayılacaq bir kitabdır. Kapuşinskinin bu bədii-sənədli kitabı müasir İran və İslam inqilabı haqqında stereotiplərdən kənar düşünmək, hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün hədsiz qiymətli mənbə hesab oluna bilər.

Kapuşinskinin kitabının nəşrini vacib edən başqa bir amil isə Fərəh Pəhləvinin xatirələrinin bizdə hələ 2007-ci ildə nəşr olunmasıdır. Fərəh Pəhləvi İranda ancien regime-in ən ali nümayəndələrindən biri olub və təbii ki, İran tarixinə və İslam inqilabına sarayın pəncərələrindən baxıb. Kapuşinskinin dəyəri isə ondadır ki, o, inqilabi hadisələr vaxtı İranda əcnəbi jurnalist kimi çalışıb, küçə və meydanlarda, xalqın arasında olub, hadisələrin düz mərkəzindən tarixə şahidlik edib. Əgər azərbaycandilli oxucu son 10 il ərzində İran İslam inqilabına yalnız bir rakursdan – devrilənlərin nəzər nöqtəsindən baxa bilirdisə, bundan sonra hər iki baxış bucağından ümumi mənzərəni görə biləcək. Yeri gəlmişkən, naşirlər bildirib ki, kitabın satışından gələn bütün gəlir siyasi məhbusların ehtiyaclarına sərf olunacaq.

cakaranda

S. Delicani, Cakaranda ağacının uşaqları (Ol, 2016)

Kapuşinskinin kitabının bitdiyi tarixi nöqtədə təhkiyəni iranlı mühacir yazıçı Səhər Delicani dövr alır. Yenə keçmiş siyasi məhbus Xədicə İsmayılın yenə də həbsxanada tərcümə etdiyi “Cakaranda ağacının uşaqları” romanı İslam inqilabından sonra İranda baş verən hadisələrin bir növ bədii təsviridir. Azadlıq uğrunda vuruşanların birdən birə necə zülm edənlərə çevrilməsi, əzilənlərin onları əzənlərə bənzəməyə başlaması, inqilabın öz övladlarını yeməsi – bütün bunlar Delicaninin romanında kifayət qədər inandırıcı formada qələmə alınıb. Səhər Delicaninin hər iki valideyni İslam respublikasının həbsxanalarından keçib, yazıçı özü bədnam Evin həbsxanasında dünyaya göz açıb, “Cakaranda ağacının uşaqları” da həbsdə yatan keçmiş inqilabçıların və onların övladlarının gerçək şahid ifadələrinə əsaslanır.

“Cakaranda ağacının uşaqları” Xədicə İsmayılın ikinci tərcümə təcrübəsidir. Bundan öncə o, əfqan-amerikan yazıçısı Xalid Hüseyninin “Çərpələng uçuran” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdi və onun tərcüməsi oxucular və ədəbiyyatçılar tərəfindən kifayət qədər bəyənilmişdi. Xədicə İsmayıl ikinci romanını həbsxanada tərcümə etməsinə baxmayaraq, tərcümə işinə kifayət qədər ciddi yanaşmanı saxlaya bilib.

Seymur Baycan, Gecikmiş hekayələr (Alatoran)

Foto: Azadlıq Radiosu

Foto: Azadlıq Radiosu

Bizim yaxşı tanıdığımıza əmin olduğumuz Seymur Baycan oxucuların qarşısına bu dəfə maraqlı və gözlənilməz eksperimentlə çıxır. (Demək ki hələ də Seymuru yaxşı tanımırıq.) “Gecikmiş hekayələr”də Sovet Azərbaycanının ədəbiyyatı və sosialist realizmi Seymurun qələmindən keçərək yeni interpretasiya alır – Seymur 70 illik dövrün ədəbi materialını recycle prosesindən keçirərək onu bizə yeni forma və məzmunda təqdim etməyi çox yaxşı bacarıb. Sorokinin sosialist realizmi ilə eksperimentlərini xatırladan bu hekayələr bizim ədəbiyyatımızda həm bir ilk olmaqla yanaşı, həm də 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq alatorançıların “ədəbiyyatın başına açdığı oyunların” üzvi davamıdır. Hər yeni şey unudulmuş köhnədir deyimini bu hekayələrə tam rahatlıqla aid etmək olar, amma Seymur da öz istedadının gücü sayəsində bu yeni-köhnə ilə sizi qətiyyən yormayacaq, əksinə, üfüqünüzü açacaq. Seymurun öz təbiri ilə desək, oxuyun, oxutdurun!

13892236_1204093656307499_811343684890153336_n

W. Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi, 2016)

Will Durant, Mədəniyyətin təməlləri (Nərmin yayın evi)

Ər-arvad Will və Ariel Durant-ların 11 cildlik “Sivilizasiyanın tarixçəsi” seriyası dünyada artıq klassika sayılır və Qərb sivilizasiyasının tarixi haqqında ən yaxşı nəşrlərdən hesab edilir. Keçən il Nərmin yayın evi Durantların irsindən kiçik bir hissəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr edib. “Mədəniyyətin təməlləri” adı altında çıxan kitab sivilizasiyalar tarixinə giriş üçün çox yaxşı mənbədir. Sadəcə bir məsələ var ki, Durantların bu adda kitabı yoxdur, Azərbaycan dilinə nəşr olunan hissə isə “Bizim Şərq mirasımız” adlanan birinci cildin giriş hissəsidir. Əlbəttə, 11 cildlik böyük bir seriyanın tərcüməsi hədsiz insan və maliyyə resursu, müstəsna tarixi erudisiya və tükənməz motivasiya tələb edərdi. Amma yaxşı olardı ki, tərcümə və nəşr ilə məşğul olan qrup oxucuları çaşdırmamaq üçün kitabda bu mətnin mənbəyini dəqiqliklə göstərərdi.

Digər bir iradım isə kitabın “Yalçın İslamzadənin tövsiyəsi ilə çap olunmasının” xüsusi vurğulanmasıdır. Əgər Yalçın bəy kitabın naşiri, tərcüməçisi, redaktoru, elmi məsləhətçisi və ya sponsoru olubsa, bu məsələ dəqiq göstərilməli idi. Yoxsa onun işi sadəcə tövsiyə ilə məhdudlaşıbsa, bunu xüsusi qeyd etməyin nə mənası var idi? İstənilən halda, tərcüməçi və naşirləri bu dəyərli nəşrə görə təbrik etməyə dəyər.

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Azərbaycan, Bütün yazılar

Kuba yoxsuldur, amma günahkar kimdir – Kastro, ya ABŞ-ın 50 illik iqtisadi blokadası?

Helen Yaffe, London School of Economics
2 dekabr 2016, The Conversation

Fidel Kastro noyabrın 25-də vəfat etdikdən sonra onun haqqında səsləndirilən mənfi rəylər “qəddar diktator” olması ilə yanaşı, “Kuba iqtisadiyyatını batırması” və nəticədə sıravi kubalıların “yoxsulluq və səfalətdə yaşaması” ətrafında dolaşır.

Məsələnin belə cılız formada qoyulması problemlidir, bu yanaşma nəinki ABŞ-ın 55 ildən artıq sürən iqtisadi blokadasının viranedici təsirlərini qulaqardına vurur, həm də neo-klassik iqtisadi fərziyyələrə əsaslanır.

Bu isə o deməkdir ki, iqtisadi məhdudiyyətlərin əvəzinə iqtisadi siyasəti qabartmaqla, tənqidçilər Kubanın iddia olunan yoxsulluğuna görə məsuliyyəti rahatlıqla Kastronun üstünə yıxa bilərlər və beləliklə, Kubanın nəfəsini kəsən iqtisadi embarqoya görə ABŞ hakimiyyətini günahlandırmaqdan yan keçə bilərlər.

Həmçinin, bu yanaşma inqilabdan sonrakı Kuba haqqında bir sıra açar suallara etinasız yanaşır. Orta və aşağı gəlirli ölkələr infrastruktura və sosial rifaha sərmayə yatırmaq üçün kapitalı haradan əldə edə bilərlər? Bu inkişafa maneələr yaratmayan şərtlər çərçivəsində xarici kapitala necə çıxış əldə etmək olar? Kuba kimi sonradan inkişaf edən ölkələr beynəlxalq ticarətdən yararlanmaqla qlobal iqtisadiyyatda necə izafi dəyər yarada bilərlər – axı, bir çoxlarının da bildirdiyi kimi, qlobal iqtisadiyyat qeyri-bərabər ticarətə rəvac verir?

Məhz inkişafın qarşısında duran problemlərin həll yollarının axtarışı Kubanın inqilabi hökumətinin sosialist sistemini qəbul etməsinə gətirib çıxarmışdı. Dövlət mülkiyyətinin üstünlük təşkil etdiyi mərkəzi planlı iqtisadiyyat modelini Kuba ona görə qəbul etmişdi ki, dövrün çağırışlarına ən yaxşı cavabı bu model təklif edirdi.

Lakin sosialist sistem çərçivəsində fəaliyyət göstərmək qərarı da – xüsusən ikiqütblü dünya kontekstində – əlavə məhdudiyyətlər və çətinliklər yaradırdı. Mən öz kitabımda – Che Guevara: the economics of revolution – hələ kifayət qədər güclənməmiş inqilabi hökumətin üzləşdiyi ziddiyyətləri və problemləri Mərkəzi Bank və Sənaye naziri vəzifəsini icra edən Çe Gevaranın perspektivindən təhlil etmişəm.

Kuba haqqında elmi ədəbiyyatda “kubaşünaslıq” məktəbi ağalıq edir ki, onun da əsasında Kuba sosializminə siyasi və ideoloji müxalifətçilik dayanır. Bu məktəbin yaradılmasında ABŞ hökumətinin rolu və onunla əlaqəsi sənədlərlə sübut olunub. Bu məktəbin arqumentlərinə görə inqilab Kubada hər şeyi dəyişib; Fidel və daha sonra Raul Kastrolar daxili və xarici siyasəti şəxsən idarə edirlər, Kubada demokratiyanın qarşısını alırlar və vətəndaş cəmiyyətini boğurlar; onların iqtisadiyyatı düzgün idarə etməməsi səbəbindən 1959-cu ildən bu yana inkişaf çox cüzi səviyyədə olub; sadəcə onlar ABŞ-dan asılılığı SSRİ-dən asılılıqla əvəz ediblər (SSRİ 1990-cı ildə çökənə kimi).

Bu ideyalar həmçinin Kuba haqqında siyasi və media diskursunu formalaşdırıb. Lakin bu təhlillərin problemi ondadır ki, Kubada əslində nələrin baş verdiyini görməyə, Kuba inqilabının niyə uzunömürlü olmasını və Kuba cəmiyyətinin niyə bu qədər canlı olmasını izah etməyə bizə mane olur.

Kastro nəyi miras almışdı?

1959-cu ildən sonra iqtisadi uğurlar və ya uğursuzluqlar haqqında arqumentlər adətən 1950-ci illərdə Kuba iqtisadiyyatının vəziyyəti ətrafında dönüb dolaşır.

Kastro hökuməti şəkər qamışı üzərində qurulmuş və hələ də quldarlığın sosial-iqtisadi və irqi çapıqlarını daşıyan iqtisadiyyat miras almışdı. Kubaşünas Jaime Suchlicki iddia edir ki, Batistanın Kubası “Walter Rostow-un təbiri ilə desək, “yola çıxmaq” mərhələsində idi”, Fred Judson isə Kuba iqtisadiyyatında struktur zəifliklərini göstərərək deyir: “üzdə və qısamüddətli rifah maskası olan iqtisadiyyat uzunmüddətli böhranlar keçirirdi”. Bir tərəf iddia edir ki, inqilab sağlam kapitalist inkişafın qarşısını aldı, digər tərəf isə deyir ki, inqilab Kubanın ABŞ kapitalizminin ehtiyaclarına təhkim olunmasına son qoymaqla inkişafın qarşısını alan ziddiyyətlərin həlli üçün ilkin şərt idi.

İnqilabdan sonra Kastronun qarşısına qoyduğu məqsəd Kuba əhalisinə sosial rifah və torpaq islahatı gətirmək, eləcə də Kuba elitasının qeyri-qanuni yollarla əldə etdiyi sərvəti əllərindən almaq idi. Lakin məğlub olan Fulxensio Batista və onun tərəfdarları Kubadan qaçarkən Milli Bank və büdcədən milyonlarla pesonu oğurlayıb özlərilə aparmışdılar.

Ölkə kapitaldan məhrum olmuşdu, ictimai xərclərə və özəl sərmayələrə vəsait tapılmırdı. Varlı kubalılar ölkəni tərk edərkən sərvətlərini də özlərilə aparır və dövləti vergilərdən məhrum edirdilər. Maliyə vəsaitləri olmadan yeni hökumət iddialı sosial-iqtisadi islahatları necə həyata keçirə bilərdi?

Biz gərək hər məsələdə gerçək şərtlərə ayrıca nəzər salaq. Məsələn, ABŞ Kubaya ilk dəfə embarqo tətbiq edəndə Kubanın əsas kapitalının 95%-i, onların ehtiyat hissələrinin isə 100%-i ABŞ-dən idxal olunurdu. ABŞ eyni zamanda Kuba məhsullarının ən başlıca idxalatçısı idi. Yaxud da Sovet bloku dağılanda Kuba öz ticarət və sərmayələrinin 85%-ini itirdi və nəticədə ÜDM 35% azaldı. Bu hadisələr Kuba üzərinə çox ciddi iqtisadi məhdudiyyətlər qoyaraq onların manevr imkanlarını azaldırdı.

Yoxsulluğun qiyməti

Bir qədər də irəli gedərək soruşaq: Kubada yoxsulluğu necə ölçməliyik? Adambaşına düşən ÜDM? Gün ərzində qazanılan pul-gəlir? Bəlkə kapitalist iqtisadiyyatlarını ölçmək üçün istifadə olunan iqtisadi artım və məhsuldarlıq meyarlarını Kubaya tətbiq edərək, onun “uğur” və ya “uğursuzluqlarını” ölçək və bu zaman Kubanın qarşısına qoyduğu öz sosial və siyasi prioritetlərini gözardı edək?

Hətta adambaşına düşən ÜDM-in aşağı səviyyəsinə baxmayaraq, İnsan İnkişafı indeksində Kuba “yüksək insan inkişafı” kateqoriyasındadır. Kuba yalnız səhiyyə və təhsildə yox, həm də qadınların ictimai və siyasi iştirakçılığında da öndə gedir. Kubada uşaq aclığına son qoyulub, heç bir uşaq küçədə yatmır. Kubada evsiz insanlar (bomjlar) yoxdur. Hətta 1990-cı illərin böhranı zamanı da kubalılar aclıq görməyib. Kuba mərkəzi planlı iqtisadi modelinə sadiq qalıb və bu da imkan verir ki, ölkə öz qıt resurslarını rasionlaşdırsın.

Bəli, maaşlar dəhşət aşağıdır (həm Fidel, həm Raul bundan şikayətlənib) – amma kubalıların maaşları onların həyat standartlarını müəyyən etmir. Kubalıların 85%-inin öz evi var və ev kirayəsi kirayəgötürənin gəlirinin 4%-indən çox ola bilməz. Dövlət vətəndaşlara kiçik də olsa, təməl ərzaq səbəti verir, kommunal xərclər, nəqliyyat və dərman qiymətləri çox aşağıdır. Opera, balet, kinoteatrlar və sair hər kəs üçün çatımlı qiymətədir.

Yüksək keyfiyyətli təhsil və səhiyyə ödənişsizdir. Onlar Kubanın maddi sərvətinin bir hissəsidir və onları gözardı etmək düzgün deyil. İstehlak məhsullarının fərdi istehlakı iqtisadi uğurun yeganə ölçüsü hesab edilə bilməz.

Möcüzə əməliyyatı

Kubanın iqtisadi inkişafının üzləşdiyi spesifik və gerçək çətinliklər unikal ziddiyyətlərə gətirib çıxarıb: planlı iqtisadiyyatda və məhdud büdcə ilə onlar prioritetləşdirməyə məhkumdurlar. İnfrastruktur dağılır, amma digər tərəfdən Kubada insan inkişafı göstəriciləri inkişaf etmiş ölkələrin səviyyəsindədir. Müxtəlif sosial-iqtisadi və tibbi faktorların nəticəsi olan körpə ölümlərinin aşağı səviyyəsi Kubada həyat standartı barədə çox şey deyir. Kubada körpə ölümlərinin səviyyəsi 1,000 doğuşa 4.5 olmaqla ölkəni inkişaf etmiş ölkərin sırasına qoyur – hətta Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin öz sıralamasında Kuba bu göstəricidə ABŞ-dan yuxarıda yerləşir

Bu inkişafdan yalnız kubalılar yararlanmır. On minlərlə kubalı həkim, müəllim və digər humanitar işçilər bütün dünyada fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda 37,000 kubalı həkim və tibb işçisi dünyanın 77 ölkəsində işləyir. Onlar il ərzində öz ölkələrinə 8 milyard dollar həcmində valyuta gətirirlər – bu, Kubanın ən böyük ixracıdır.

Bundan əlavə, Kuba hər il minlərlə əcnəbiyə ödənişsiz tibb xidmət və tibbi təhsil təklif edir. Fidel Kastronun birbaşa təşəbbüsü ilə 1999-cu ildə Havanada Latın Amerikası Tibb məktəbi açılıb. Məktəb yoxsul ölkələrdən əcnəbi tələbələrə altı illik pulsuz təhsil və yataqxana təklif edir. 2004-cü ildən Kuba Venesuela ilə birlikdə 30-a yaxın ölkədə “Möcüzə əməliyyatı” adı altında ödənişsiz göz cərrahiyyəsi təklif edir. Təşəbbüsün ilk 10 ili ərzində 3 milyondan çox insanın gözləri yenidən dünyaya açılıb.

Kubaya hətta dərman satışına qadağa qoyan ABŞ embarqosu Kastronun tibb elmlərinə sərmayəni prioritetləşdirməsinə səbəb oldu. Hal-hazırda Kuba 900-ə yaxın tibbi patentə sahibdir, 40-dan artıq ölkədə dərman və vaksinlər satır, illik 300 milyon dollar gəlir götürür və bazarını genişləndirmək potensialına sahibdir. Kubanın 11 milyon əhalisinin istehlak etdiyi dərmanların 70%-ini öz dərman sənayeləri istehsal edir. Dərman sənayesi sektoru dövlətin mülkiyyətindədir, tədqiqat proqramları əhalinin ehtiyaclarına uyğun hazırlanır, əldə olunan gəlir yenidən sektora sərmayə kimi yatırılır. Dövlət planlaşdırması və sərmayəsi olmasaydı, kasıb bir ölkədə bu uğura nail olmaq yəqin ki mümkün olmazdı.

80-ci illərin ortalarında Kuba dünyanın ilk Meningit B vaksinini hazırlayıb. Bu gün Kuba onkoloji dərman istehsalında öndə gedir. 2012-ci ildə Kuba ilk terapevtik xərçəng vaksinini patentləşdirib. Embarqo səbəbindən Kuba bütün tibbi avadanlıqları və dərmanları, radiologiya məhsullarını ABŞ-dan kənarda almalı olur, bu da əlavə nəqliyyat xərclərinə gətirib çıxarır.

Paylaşma iqtisadiyyatı

Ekvadorun prezidenti Rafael Correa 2009-cu ildə mənə demişdi:

Kubanın bizə göstərdiyi ən böyük nümunə ondan ibarətdir ki, nə qədər yoxsul olmasına baxmayaraq, Kuba öz beynəlxalq proqramları vasitəsilə digərləri ilə paylaşmağı bacarır. Öz ÜDM-nin səviyyəsi ilə nisbətdə Kuba dünyada ən çox yardım göstərən ölkədir və bizim hamımız üçün nümunədir. Bu, o demək deyil ki, Kubanın problemləri yoxdur, amma 50 ildən çox davam edən ABŞ blokadasını nəzərə almadan Kuba modelinin uğurları və ya uğursuzluqlarından danışmaq mümkün deyil. Belə blokada altında Ekvador heç beş ay davam gətirə bilməzdi.

Gəlin embarqoya qayıdaq. Kuba hökuməti hesab edir ki, embarqo Kubaya 753,69 milyard dollar ziyan vurub. Bu hesablamanı əsaslandırmaq üçün Kuba BMT-yə hər il təfsilatlı hesabatlar göndərir. 1970-2014 arası orta ÜDM-i 31,7 milyard dollar səviyyəsində ehtimal olunan bir ölkə üçün çox böyük bir rəqəmdir.

Bəli, Kastro Kubada planlı iqtisadiyyatın başında səhvlərə də yol verib. Ölkədə bürokratiya, aşağı məhsuldarlıq, likvidlik böhranı, borclar və sair çoxsaylı problemlər var. Amma bu problemlərdən harada yoxdur ki? Kastro bu problemlər barəsində Kuba xalqına müraciətlərində dəfələrlə danışıb. Ancaq Prezident Correa düz buyurur – Kastronun irsini, Kubanın inkişafını və hazırkı islahatları obyektiv qiymətləndirmək üçün ABŞ blokadasını nəzərə almalıyıq. Biz özümüzü elə göstərə bilmərik ki, güya ABŞ blokadası Kuba iqtisadiyyatının formalaşmasına təsir göstərməyib.

Kastro 1959-cü ildən bu yana 11 amerikan prezidentinin vəzifədən getməyini gördü, ancaq ABŞ embarqosunun ortadan qaldırılmasını görmədi. Bu gün yeni iqtisadi islahatlar aparan və ABŞ-la münasibətləri bərpa edən Kuba yeni çağırışlarla üzləşir. Gələn həftədən başlayaq mən də Kuba barəsində yeni tədqiqata başlayıram – məqsədim post-Kastro, Donald Tramp erasında inqilabın nə qədər dayanıqlı olacağını öyrənməkdir.

3 Şərh

Kateqoriysı Bütün yazılar

Son yarım ilin yaxşı kitabları

Yeni çıxan kitablar haqqında daha tənqidi rəylər yazmadığım üçün (ümumiyyətlə, tənqidin daşını atmışam), gərək bundan sonra ancaq yaxşı şeylərdən yazım. Bu dəfə son yarım ildə çapdan çıxan yaxşı kitablar haqqında yazacam.

bs

Foto: BaşlaKitab

Platon, Dialoqlar (BaşlaKitab, 2016)

Bu ilin yaxşı kitablarından biri başlaçıların təzəlikcə buraxdığı Platonun dialoqlarıdır. Adətən başlaçıların kitablarının keyfiyyəti neftin birjada qiyməti kimi kəskin oynayır. İndiyə kimi onlar Tolstoyun etiraflarını bərbad tərcümədə, Zamyatinin “Biz” əsərini isə nəfis tərcümədə nəşr ediblər. Başlaçıların kitabları arasında Howard Zinn-in Amerika tarixi haqqında kult kitabı ilə yanaşı dövrümüzün şeyx nəsrullahlarından Caner Taslamanın psevdo-elmi cızma-qarası da var. Bu dəfə başlaçıların daha yaxşı seçim eləməsinə sevinməmək olmur.

Sokratın son günlərini əhatə edən dörd dialoq (Evtifron, Apologiya, Kriton, Fedon) ilk dəfə tam formada və yaxşı tərcümədə azərbaycanca nəşr olunur. Doğrudur, tərcümə qədim yunan dilindən yox, yeni yunan dilindəndir (çünki bizdə qədim yunancadan iri mətnləri sərbəst və qənaətbəxş tərcümə edə biləcək mütəxəssislər hələ meydana çıxmayıb). Bir də dialoqların sıralamasında bağışlanmaz səhv buraxılıb – birinci gəlməli olan Evtifron nədənsə üçüncü sıraya düşüb və kitab Apologiya ilə başlayır. Hazırlıqsız oxucu dialoqları kitabdakı ardıcıllıqla oxusa, bir balaca çaş-baş qala bilər. Amma başlaçıların və tərcüməçi Səid Əliyevin bu təşəbbüsü birmənalı olaraq alqışlanmalıdır.

Əslində belə kitabları Elmlər Akademiyası kimi ciddi qurumlar çoxdan nəşr etməli idilər, başlaçılar kimi həvəskar qruplar yox. Amma nə edə bilərik? Akademiyanın Fəlsəfə institutu siyasi anekdota dönmüş ölkədə bu iş ancaq və ancaq həvəskarların öhdəsinə düşür. Belə çətin vəzifələri Platonu tərcümə edərkən, mətnə özbaşına şəkildə “müsəlman” sözü salan fəlsəfə elmləri namizədi, dosent Arif Tağıyev kimi “peşəkar” tərcüməçilərin ümidinə də qoymaq olmaz.

seym

Foto: Alatoran

Seymur Baycan, Fərqanə (Alatoran, 2016)

Seymur tükənib. Seymur təkrarlanır. Seymur köhnəlib. Bu haqsız iradları tez-tez eşidirik. Amma hər şeyə rəğmən, Seymur yenə də ictimai mübarizənin ön cəbhəsindədir. Cəmiyyətdə militarist əhval-ruhiyyənin, savaş alverçiliyinin, qəhrəmanlıq kultunun sürətlə artdığı bir zamanda Seymurun çapdan çıxan “Fərqanə” kitabı gerçəkliyin əslində necə acı olduğuna dair vahiməli xatırlatmadır.

Kitab iki uzun hekayədən ibarətdir, “Fərqanə” və “Adsız itin qayıdışı”. İkinci hekayə müəllifin uşaqlıq illəri haqqında xatirəsindən bəhs edir. “Fərqanə” hekayəsi isə Qarabağ müharibəsi illərində cəbhə və cəbhəyanı ərazilərdə həyatı ən xırda detallarına qədər olduqca realist təsvir edir. Seymurun hekayəsində müharibə şan-şöhrət gətirən, ildırımsürətli və qələbəyə aparan hadisə deyil, Seymurun təsvir etdiyi müharibə insanların gündəlik həyatı ilə simbioz yaradan, artıq heç bir təəccüb doğurmayan hadisədir. Evə gələndə çörək almaq kimi.

Seymur sanki oxucunun əlindən tutub onu müharibə tamaşasının pərdə arxasına aparır, aktyorların və texniki heyətin kulisdəki acı həyatını bütün çılpaqlığı ilə göstərir. Romantikanın harada bitdiyini, gerçəkliyin harada başladığını nişan verir. Seymurun hekayəsində, elə həyatda da olduğu kimi, müharibə dibsiz bir bataqlıqdır, oraya düşənlərin hamısı çapalayır.

Sun Tzu yazırdı ki, müharibənin bütün zərərini sona qədər dərk etməyən insan, müharibənin bütün xeyrini də sona qədər dərk etməyəcək. Müharibə Paradox Interactive-in dəbdə olan son kompyuter oyunu deyil. Müharibə iki üzü olan medaldır. Çox az insan bunu Seymur Baycan kimi gözəl başa düşür və həm də deyir.

tumblr_inline_o7ow4gbN3w1rmr85e_500

Foto: Türkan Hüseynova

Xaqani Hass, Minor (Kitab klubu, 2016)

Bu il həm də öz təbiri ilə desək, “poéte, écrivain, penseur” Xaqani Hassın yeni – üçüncü kitabı “Minor” çapdan çıxıb. Bundan öncəki kitabları (“Böyüməyə prolegomena” və “Gül və Panoptikon”) ilə bu yeni kitab arasında xeyli fasilə var, “əslindǝ kitabın çapı çox gecikdi”. Ona görə də Xaqani Hassın yeni şeirlərini səbirsizliklə gözləyənlər nəhayət ki sevinəcəklər – həqiqətən də, kitabın satışa çıxmasından təxminən bir həftə sonra onu almaq istəyəndə bəzi dükanlarda artıq bitmişdi, çətinliklə tapdım.

Xaqani Hassın şeirləri həmişə digər müasir şairlərin yazdıqlarından kəskin fərqlənib. Həm də təkcə mainstream şairlərdən (Səməd Vurğun–Ramiz Rövşən xətti) yox, həm də vaxtilə kifayət qədər səs-küy salan anti-mainstream şairlərdən də (Həmid Herisçi–Aqşin Yenisey xətti) xeyli fərqlənib. Xaqani Hassın öz spesifik oxucuları var, amma “Minor” kitabı da Azərbaycan üçün xeyli eksperimental əsərdir – üz qabığından məzmununa kimi. Bu tərz şeirləri sevməyənlər üçün də “Minor”, buradakı şeirlər, əhval-ruhiyyə maraqlı gələ bilər. Simfonik orkestrin nizamlı, tanış ifasından bezərək sinkopa üçün darıxanlar mütləq oxusunlar. Çünki, “Minor” oxunası kitabdır; “Minor” – 40 yaşın 40 şeiridir:

“qırılmış budağın gözündə ölüm son deyil
bilməzdim budaq olanadək qollarım
kölgəsi qırx yaş uzunluğunda və lal”

1463574954513445046573c61aacec35

Foto: Alatoran

Həmid Piriyev, Şanapipik haqqında mahnı (Alatoran, 2016)

Bu ilin maraqlı kitablarından biri də gənc yazar Həmid Piriyevin debütü saya biləcəyimiz “Şanapipik haqqında mahnı” kitabıdır. Yazar özü eyniadlı əsərini “miniatür roman” adlandırsa da, əslində qarşımızda klassik novella (köhnə dillə desək, povest) görürük. Kitabda adı çəkilən əsərlə yanaşı daha üç qısa hekayə də var.

Həmidin mövzusu bər-bəzəkli, və bir az da süni şəhər mərkəzindən kənarda, gözdən-qulaqdan iraq məhəllə və qəsəbələrdə (“kənddə”) yaşayan adi insanların adidən də adi həyatlarıdır. Ümumiyyətlə, nə üçün və nəyə görə yaşadıqlarının fərqinə varmayan insanlar öz gündəlik həyatlarını bəzən rutin, bəzən həyəcanlı anları ilə birlikdə sakit, xudmani şəkildə yola verirlər. Heç bir məna kəsb etməyən, bütün ali ideallardan yoxsul həyat onları öz cənginə alıb harasa aparır. Onlar söhbət edir, gəzir, oturur, yatır, uğursuz eşq macərasına can atır, pivə içirlər. Bu insanların öləndə baş daşına yaşadığı illəri yazmağa ehtiyac qalmayacaq, çünki onlar heç yaşamayıb (klişeyə görə üzr istəyirəm, ağlıma orijinal heç nə gəlmədi).

Bir dəfə bunu demişəm, bir də deyim – Həmid sanki yazıçıdan daha çox fotoqrafdır (pis mənada). Əlinə alır foto-kameranı, gedib nəyinsə şəklini çəkir və bizə göstərir. Həmidin yazılarında hadisə yoxdur, elə ancaq həyatdan lövhələrdir, foto-albom kimi. Doğrudur, elə fotoqraflar var ki, foto ilə də hekayə danışa bilirlər. Amma Həmiddə hekayə danışmaq hələ ki alınmır, sadəcə fotonu çəkib qoyur alboma. Həmid bu dillə, bu qələmlə yaxşı hekayələr danışa bilərdi, amma təəssüf ki şəkil çəkir. Yəqin yeni başlayan yazarın yaradıcılıq təcrübəsizliyindən qaynaqlanan haldır, zamanla aradan qalxacaq. “Şanapipik haqqında mahnı”ya isə indidən qulaq asmağa dəyər.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Giyom Apolliner, Otel

Qəfəs ölçüsündə kiçik otağım,
Günəş pəncərədən uzadır qolunu.
Günün işığından alaraq odunu,
yandırım siqaret, üfürüm ilğım.
Cəhənnəm olsun iş,
çəkmək istəyirəm.

Orijinal:
Guillaume Apollinaire – Hôtel (1913)

Bir şərh yazın

Kateqoriysı Tərcümələr

Daha yazmayacam

Bu günlərdə özümə görə vacib bir qərar vermişəm. Doğrusu, bu günlərin qərarı deyil, ağlımda çoxdan götür-qoy edirdim, sadəcə indi yetişdi. Daha yazmayacam.

Yazmayacam deyəndə ki, əgər ağlıma bədii bir şey gəlsə və əgər istedadım yetsə, onu yazacam. Amma bundan sonra nə ictimai-siyasi mövzularda yazan deyiləm, nə də yeni çıxan kitablar haqqında rəy verməyəcəm.

Çoxdan düşünürəm — gözümüzü yumub açdıq, bir də gördük ki, küçədəki orta statistik insanın heç vaxt anlamayacağı mövzularda tanışlar və yadlarla, dostlar və düşmənlərlə amansız mübahisə edirik. Asırıq, kəsirik, tanış oluruq, küsürük, barışırıq, sonra yenə dostluğu pozuruq, yenə asırıq və yenə kəsirik.

Görəsən bizim bir-birimizi sözlə yaralamaq və öldürmək istəyimiz küçədəki trivial bıçaq davalarından nə ilə fərqlənir? Kim bilir, bizim bu mübahisələr eyni ətdən, qandan, dəridən və sümükdən ibarət insanın öz dava-dalaş instinktini daha yüksək, daha ali sferada gerçəkləşdirmək cəhdi deyilmi? Nədir mədəniyyət, bəlkə qara instinktin atını ağ yollarla çapmaq istəyi?

Bəlkə biz də Facebook-dakı bir debil, kretin və idiotun dediyi kimi vaxtında “həddindən çox oxumasaydıq”, indi əlimizə bıçaq alıb küçənin ortasında dava edənlərdən idik?

Amma sonra cavab özü gəlir — yox, biz sadəcə ətdən, qandan, dəridən və sümükdən ibarət varlıq deyilik, axı bizim canımız da var! Dində buna ruh deyirlər, müasir fəlsəfədə isə şüur. İstənilən halda, necə adlanmasından asılı olmayaraq, biz insanın bu vacib komponentinin olduğunu çox tez unuduruq. Rahatlıqla gözümüzdən qaçır ki, insan mexaniki bir şey, sadəcə nəfəs alıb-verən və instinktlərlə yaşayan heyvan deyil.

Necə ki bizim bədənimiz təmiz qida, təmiz su, təmiz yatacaq istəyir, eləcə də bizim canımız təmiz nəsə istəyir. Dünyadakı dinlərin və ideologiyaların bolluğu və rəngarəngliyi, ədəbiyyatın və incəsənətin nəfisliyi, fəlsəfənin dərinliyi bizim canımızın təmiz nəsə istəyindən qaynaqlanmırmı?

Mən də yəqin elə buna görə yazıram. Və bu yazıdan sonra çox rahatlıqla “yazırdım” deyə bilərəm.

Qətiyyən böyük şeylərə iddiam olmayıb — ən azı bloquma ziyarətlərin kasad statistikasını özüm ki görürəm. Mən heç vaxt nə ictimai fikrə ciddi təsir edən ictimai fiqur olmamışam, nə də hansısa qərarların qəbulunda həlledici səsim olmayıb. Sadəcə yazmışam və yazdıqlarıma da həmişə bir alternativ cəhdi kimi baxmışam.

Hər yazıdan sonra mənə tuşlanan tanış və yad gözlərin suallarını oxuyurdum əlbəttə. Axı sən bu Erkindən nə istəyirsən? Axı sən bu gənc yazarlardan nə istəyirsən? Axı sən bu hökumətdən (ya müxalifətdən) nə istəyirsən? Axı sən bizdən nə istəyirsən?

Bütün sualların sadəcə bir cavabı var idi və var: heç nə!

Yuxarıda da dedim, mən öz yazdıqlarıma həmişə bir alternativ cəhdi kimi baxmışam. Yəni, ay camaat, sizə bəh-bəhlə filan şey deyirlər, amma axı bu filan şeyin filan tərəfi də var. Hər şey ağ deyil, axı bir az da qaradır. Ya da hər şey ağ-qara deyil, axı bunun bozu da var.

Məgər ictimai, siyasi, bədii, elmi, dini və bütün digər növ kritikanın əsas qayəsi bu deyilmi? Nə qədər tərif eşitmək olar? Nə qədər vahid həqiqətə inanmaq olar? Nə qədər tənqidçilərə düşmən gözü ilə baxmaq olar?

Mən nə demişəm? Demişəm ki, ayıq olun, imkan verməyin kimsə sizin boşqaba ehmalca (ruslar demiş, украдкой) siçan zəhəri atsın; imkan verməyin iki ortabab kitab oxuyub həvəsə gələn gənclər balaca cızma qara edib özünü sizə dahi yazıçı kimi sırısın; imkan verməyin Kavafisdən, Eliotdan, Odendən, Mandelştamdan, Brodskidən, Pasternakdan iki sətir oxumamış şeirqoşanlar sizin estetik-poetik zövqünüzü korlasın; imkan verməyin universitet seminarında bir-iki ağıllı söz öyrənən dələduzlar sizə etik-fəlsəfi dərs keçsin; bu gün gecə Bakıda yatıb sabah səhər Aşqabadda oyanmayın. Bunu təkcə mən deməmişəm və demirəm. Deyənlərdən sadəcə biri mən olmuşam.

Sözün düzü, qarşı tərəfin mənə qarşı işlətdiyi arqumentlərdə heç vaxt dişə dəyəsi, tutarlı bir şey görməmişəm ki, cavab da verə bilim. Amma ümumi bir kontur həmişə olub və nə yaxşı ki, bu günlərdə Tural Ağayev adlı tanışım (demək ki məni yaxşı tanımırmış) bu məsələni ətraflı yazıb epitomunu verdi. Tural onu niyə yazıb, hələlik qoyaq bir kənara, amma bunu yazdığına görə Turala təşəkkür borcum var.

Turalın yazdığını burada icmal etsəm, aşağıdakılar çıxır. Birincisi, sanki mənim fikrimcə elm və mütaliə mənim inhisarımdadır, başqası buna iddia edə bilməz. İkincisi, yeniyetmə gəncləri incidirəm, cəsarətini qırıram, yazmaqdan iyrəndirirəm. Üçüncüsü, tənqid hədəfim təkcə kimlərinsə yazısı deyil, onların həm də özüdür, biliklərini şübhə altına alıram, savadlı görünmək istədiklərini, amma savadsız olduqlarını deyirəm. Və sonda, Turalın sözlərilə desəm, bir addım önə gedənlərimiz arxadan gələnlər üçün böyük maneəyə çevrilir və yerində saymağımızın səbəbi də budur.

Çox ağır ittihamlardır. Amma bunlar təkcə Turalın mənim barəmdə fikirləri deyil, həm də bizim mədəni cəmiyyətin (civil society) bütün tənqidçilər haqqında fikirləridir.

Belə görünür ki, səhv edirik. Gərək imkan verək, dörd-beş ağıllı söz öyrənmiş dələduzlar sizin başınızda psevdo-intellektual qozlarını sındırıb öz boşboğazlıqlarını mütləq həqiqət kimi beyninizə yeritsin. Ya da inversiya və metaforanı öyrənmiş qrafomanlar sizdən pərəstişkar kütləsi qayırsın. Eləcə də siyasi görüşlərini əlcək kimi dəyişən ictimai-siyasi xadimləriniz və siyasətçiləriniz öz şəxsi maraqlarına görə sizi qoyun sürüsü kimi otarsın. Ona görə də tənqidçiləri sevmirsiz. Amma digər tərəfdən, tənqidçiləriniz olmasa, yerində saymağınızın səbəbini özünüzdə görməmək üçün kimləri günah keçisi çıxaracaqsız?

Azərbaycanlılar çox səxavətlidir, elə Facebook-da da heç kəsdən like-ını, comment-ini, share-ini əskik eləmir. Azərbaycanlılar bir balaca ağıllı sözə acdır, ona görə içində “diskurs” sözü keçən, hər ağıllı görünən cümləyə sadəlövhcəsinə aldanır. Azərbaycan həm də çox balacadır (ictimai məkan baxımından), hamı bir-birinin dostu və qardaşıdır, birinə bir söz deyəndə, beşinin xətrinə dəyir. Azərbaycanlılar çox keşməkeşli tarixi proseslərdən keçib, ona görə də böyük özünütənqid ənənəsi (Axundov, Zərdabi, Mirzə Cəlil, Sabir və sair) olan  xalqın nümayəndələri indi ancaq tərif eşitmək istəyir.

Bütün bunlara nə demək olar? Heç nə.

Mən sadəcə öz adımdan deyə bilərəm: daha yazmayacam. Mənimki bura qədər. Özüm təslim olub gedirəm. İnşallah digər tənqidçilərinizi də zamanında susdurub neytrallaşdırarsız. Ondan sonra şad-xürrəm yaşamağa davam. Sadəcə bir xahişim var — mənim haqqımda haradasa kiminsə pis danışdığını və ya yazdığını eşitsəniz, zəhmət olmazsa ona deyərsiz ki, ey dili-qafil, Əli artıq çəkilib kənara, heç kəsi tənqid eləmir və etməyəcək də. Pirlik səbəbilə dərxanədən kənar olub guşəgirlik ixtiyar edib. Mən cəhətdən rahat olsunlar. Yerdə qalan tənqidçiləri susdursunlar, onlarla məşğul olsunlar, sayıqlığı əldən verməsinlər. Və ümumiyyətlə çalışsınlar ki, bizim mədəni cəmiyyətdə tənqidin kökünü tamam kəssinlər. Belə yaramaz.

Gürcü klassiki Arçil Sulakaurinin gözəl bir hekayəsi var. Nik adlı obraz gözlənilməz və naməlum bir qonaqlığa dəvət alır, amma həmin qonaqlığa gəlib çıxanda anlayır ki, gözəgörünməz olub, qonaqların heç biri onu görmür və eşitmir. Beləliklə Nik bütün gecəni naməlum qonaqlıq səhnəsini — “əyalət nəfisliyi ilə örtülmüş biabırçılığı” müşahidə etməli olur. Sonu olmayan tostlar — qəlp pul qədər dəyəri olmayan sədaqət andları və nəciblik, şərəf və dostluq tərifləri, açıq-aşkar təbəə yaltaqlıqları bir-birini əvəz edir. Sonda da evin sahibi əsas qonağı belinə mindirib Roma imperatoru kimi gəzdirir.

Deyirəm bəlkə indi gözəgörünməz olub qonaqlığı müşahidə etmək vaxtıdır? İşlər belə getməyə davam etsə, görəsən axırda kimlər sizin belinizə minib Roma imperatoru kimi qürrələnəcək? Sizin özünüzə maraqlı deyilmi?

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Seymur Baycan və əcinnələr

Oxucular bağışlasın, Facebook-da olmadığım üçün Seymur Baycan və Bəxtiyar Vahabzadə söhbətindən çox gec xəbər tutmuşam. Özünə hörmət etməyən mətbuatı da bir qayda olaraq oxumadığım üçün Şeytan TV-də Seymur Baycan əleyhinə getmiş bu riyakar və saxtakar yazını da gec görmüş oluram – o da sırf təsadüf nəticəsində. Əslində bu cızma-qaraya gülüb keçmək olardı, amma bu açıq-aşkar cəfəngiyyatın psevdo-intellektual mantiyaya bürünərək qəliz mətləblərdən bixəbər oxuculara təqdim olunması çox təhlükəlidir deyə, icazə verin mən də mövzuya bir neçə dərkənar qoyum.

İlk öncə bu yazı niyə riyakar və saxtakardır? Ona görə ki, bu yazının yeganə varlıq səbəbi (raison d’être) Seymur Baycanın Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsidir. Yazıda adları və əsərlərinin adları, nəşriyyatları və nəşr illəri və az qala İstanbul universitetinin kitabxanasında kataloq nömrələri keçən Kantlar, Zəkəriyyalar, Sandellər, Teylorlar və sair şlyapalı ingilislər hamısı bəhanədir, bəhanə! Müəllif əsəbiləşib ki, Seymur Baycan niyə axı Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib? Ona görə də bu sicilliməni guppuldadıb. Bir az da böyür-başına diskurs, ontologiya, kauzalistika, epistemologiya, post-strukturalizm, liberalizm, avaralizm, mağaralizm tipində ağıllı sözlər də qatıb ki, eqosunu tətmin eləsin. Baxın, mən fəlsəfi terminlər lüğətini (Tarixi-Nadir) yarısına qədər oxumuşam.

Seymur Baycan Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib. İlahi, necə böyük fəlakət! Quel dommage! Quelle catastrophe! Quel cauchemar! Dünya birliyi bu ədalətsizliyə hələ də dözür! Bunu eşidən biri (səhv etmirəmsə böyük idealist, vətənsevər, humanist şair Bəxtiyar Vahabzadənin kürəkəni) deyib ki, mən indi qocalmışam, yoxsa gedib özüm Seymuru tapıb döyərdim, ona görə də gənclər, sizə çağırış edirəm, gedin o babını, moltanını tapın döyün! Bir başqası da (bizim İstanbul universitetinin doktorantı) fikirləşib ki, mən basa-basa Badikubədən Qənstəntiniyyəyə elm dalınca gəlmişəm, ayıbdır, gedib adam döyməyim yaxşı çıxmaz, ən yaxşısı götürüm bu kitabı çırpım Seymurun başına.

Əgər bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb Facebook-da status yazsaydı — “Seymur, istedadsız özünsən, axı sən kimsən Bəxtiyar Vahabzadəyə istedadsız deyirsən? Səni tutub ortadan cıraram!” — çox səmimi, təqdirəlayiq, hörmətəlayiq davranardı. Biz də deyərdik “chapeau!” və alqışlayardıq. İnsan gərək özünü həmişə adekvat ifadə eləsin. Nə ifrata varmasın, nə də təfritə qaçmasın. Fəzilət miyanadır. Rumi demiş, ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol.

Yoxsa bizim istanbullu doktorant dostumuz götürüb yazanda ki, liberalizm Kantdan başlayır, onda özünü də hörmətdən salır, oxuduğu doktoranturanı da, universiteti də. Hələ kommunitar filosofların liberalizmə yönəlik tənqidlərini az qala liberalizmin inkarı və çöküşü kimi qələmə verməsi, üstəlik bu qəbahətinə Sandel və Teyloru da cinayət ortağı eləməsi lap biabırçılıqdır.

Gəlin burada bizim istanbullu doktorant dostumuza qısa likbez verək. Maykl Sandelin Harvarddakı “Justice” kursunu qiyabi (distance) olaraq 81% qiymətlə bitirən biri kimi bu işdə könüllü olmağa hazıram.

Əvvələn, bizim istanbullu doktorant dostumuz gərək bir özü üçün aydınlaşdırsın ki, öz cızma-qarasında hansı liberalizmdən danışır? Fukuyamanın, Zakarianın məhdud “siyasi liberalizm”indən, yoxsa kommunitar filosofların debata çıxdığı “comprehensive” liberalizmdən? Yəni onun üçün liberalizm nədir? Siyasi nəzəriyyəmi? Əxlaq fəlsəfəsimi? Yoxsa neoliberalların “hər şeyi çap, tala, yağmala” doktrinasımı? Fərqini bilmirsə, bir ayıb. Fərqini bilirsə, yazının ortasında Zəkəriyyanın eşşəyindən Rawls-un at arabasına hoppanmağı başqa bir ayıb.

Saniyən, kommunitar filosofların liberalizm üzərinə tənqidlərini dostumuz niyə liberalizmin çöküşü, sonu, batil inanc olması kimi yozur ki? (Özü də hansı liberalizmin?) Bu fizika deyil ki, təzə kəşf köhnə kəşfi arxivə göndərsin. Bu, fəlsəfi debatdır və bu fəlsəfi debat heç də bizim dostumuzun implisit şəkildə müdafiə etməyə çalışdığı azərbaycanlıların “milli-mənəvi dəyərlər”inin təntənəsi demək deyil.

Salisən, axı bu liberalizm filan söhbətinin Seymura, ən əsası da Bəxtiyar Vahabzadəyə nə dəxli var? Heç hənanın yeridir, vətəndaş? Seymurun Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deməsini gətirib liberalizmə, Kanta, kommunitar-liberal söhbətinə bağlamaq üçün hansı fantasmaqorik təxəyyülün sahibi olmaq lazımdır? Deyəsən İstanbulda təzə ot peyda olub (ya da tabletka, dəqiq bilmirəm) Bakıya hələ gəlib çatmayıb sorağı.

Seymuru şəxsən tanıyıram, aşağı-yuxarı normal münasibətimiz var, imkan düşəndə çay, kofe arxasında oturub söhbət etmişliyimiz də var. Seymurun cavanlığında bir qədər modernist dəliqanlılığı olsa da adam indi bildiyimiz moralistdir. Şəxsi qəsri də olsaydı, lap olardı Michel de Montaigne. Mənim də Seymura bir tanış kimi ən böyük tənqidim həmişə bu olub.

Amma Seymur heç vaxt qəliz siyasi-fəlsəfi-elmi terminlər aparatı ilə də spekulyasiya etməyib. Onun yazısında diskurs, epistemologiya, ontologiya, strukturalizm filan kimi gəlişigözəl sözlər görməzsiz. Yazmır da adam belə şeylər, yazmır. Bir dəfə də özü mənə deyib — verbatim sitat verirəm — “Mən bu mövzuda heç nə demirəm və yazmıram, çünki burada yeni bir şey demək üçün kifayət qədər məlumatlı olmadığımı düşünürəm. Yalandan niyə durum o ağıllı sözləri sağa-sola işlədim ki?”

İndi mən də sizə sual verim, əziz dostumuz, İstanbul universitetinin doktorantı Bayram bəy, bu ağıllı sözləri sağa-sola baxmadan niyə havaya fırladırsız ki? Axı bu diskursun epistemoloji tutarlılığı yoxdur! (Gördünüz, bu sözləri mən də havaya fırlada bilərəm, özü də çox seksi çıxır, yox?)

Seymur kimdir? Ədəbiyyatçı, yazıçı, yazar, publisist. Lap olsun ədəbi şarlatan. Ədəbiyyat aləmində hər şey nisbidir. Ədəbiyyat nədir sualı da, istedad nədir sualı da, hamısı cavabsız suallardır. Sabah Şekspiri də zibil qabına atmaq potensialı var bu sferada. Siz də durub Bəxtiyar Vahabzadə davası edirsiniz.

Hələ 1912-də şairlər Burlyuk, Kryuçyonıx, Mayakovski və Xlebnikov futuristlərin məşhur manifestində yazırdılar ki, Tolstoyu, Dostoyevskini, Puşkini müasirlik gəmisindən dənizə tullamaq lazımdır. 1924-də sürrealistlər özlərinin ilk manifestində yazırdılar ki, ən sadə sürrealist hərəkət revolverlərlə silahlanıb küçəyə çıxmaq və yorulana kimi kütləyə atəş açmaqdır. İndi (2016-da!!!) Seymur Baycan sadəcə və sadəcə Bəxtiyar Vahabzadəyə “istedadsız” deyib, bunların çestinə toxunub, ölkədə qiyamətin əlamətləri zühur edib!

Eh, siz hələ nə qədər yol gəlməlisiz, nə qədər böyüməlisiz, nə qədər dərə-təpə aşmalısız, nə qədər başınız daşdan-daşa dəyməlidir, nə qədər kitab oxumalısız, nə qədər maariflənməlisiz ki, söhbətlərə arif olasız. Heyhat.

3 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan

Pivəxana ədəbiyyatı — “Qaçış”

Capture

“Qaçış” kitabının üz qapağı (OL, 2015)

Bu yaxınlarda təsadüfən bir kitab təqdimatına gedib çıxdım. Le Chateau adlı bir yeraltı pivəxanada, qatı siqaret dumanında, çoxsaylı sərxoş və meyxoş kitabsevərlərin (əksəriyyəti dost-tanış çıxdı) kompaniyasında “Ümid Xəzəroviç” psevdonimli müəllifin “Qaçış” adlı kitabının təqdimatı idi. Müəllif üzrlü səbəblərdən qayıb idi, ona görə də kitabı imzasız verirdilər.

(Yuxarıdakı sətirləri qınaq kimi oxumayın, hazırkı ictimai-siyasi vəziyyətdə kitab təqdimatı üçün heç olmazsa pivəxana tapa biliriksə, deməli hər şey hələ bitməyib.)

Kitabın üz qapağının arxa səhifəsində yenə çılpaq qadın təsviri üzərində yenə lirik-sentimental mətnin ilk cümləsində yenə “fahişə” sözü olsa da — gənc yazarlar niyə axı belə klişeləşir? — kitabı böyük zövqlə oxudum. Ona görə yox ki, gözəl və nəfis bir əsər idi. Ona görə ki, bu kitab bizim yeni nəsil potensial gənc yazarların mütaliə zövqündən və baqajından belə açıq-aydın danışırdı. Təxminən Dostoyevskinin “Yeraltından qeyd”ləri, Kafkanın “Milenaya məktublar”ı və bir də Bukovskinin sərsəmləmələri.

(Hərçənd Bukovski anderqraund şair kimi ortababat bir adam olub, amma onun nəsrini bəh-bəhlə oxuyub yüksək ədəbiyyata vardığını düşünən cavan oğlanlarla Koelyonun sərsəmləmələrini oxuyub yüksək fəlsəfəyə çatdığını düşünən cavan qızlar arasında heç bir fərq yoxdur.)

Yeni nəsil potensial gənc yazarlar haqqında artıq bir dəfə yazmışam, orada soruşduğumu bir daha soruşum: əksəriyyəti 1990-larda doğulmuş bu gənclərin, həyatlarının ilk baharında, kefdə damaqda olmalı olduğu çağda onlardakı bu qədər pessimizm, bu boyda dözülməz və iyrənc kədər kultu, bu nəhənglikdə ekzistensial böhran və bu dərinlikdə psixoloji travma haradan qaynaqlanır axı?

Tutaq ki, Dostoyevski “Yeraltından qeydlər”i yazanda artıq həyatın hər üzünü görmüşdü. Baş gicəllədən ədəbi uğur, Belinskinin tərifi, inqilabçılıq, sonra həbs, yalançı edam, ardınca sürgün və Sibir, pulsuzluq, senzura… Və ya elə həmin Kafkanı götürək. Milenaya məktublarını yazanda Kafka artıq öz aqibətini bilməmiş deyildi: vərəm öz işini görürdü, bütün keçmiş Avstriya-Macarıstan sanatoriyaları onun qarşısında aciz idi (streptomitsin ancaq II dünya müharibəsi zamanı kəşf ediləcəkdi), Kafkanı isə heç kim tanımırdı və oxumurdu və bəlkə də öləndən sonra tamam unudulacaqdı. (Rayx-Ranitski yazır ki, hətta 1930-cu illərdə Kafkanı tək-tük ədəbiyyat xiridarından başqa heç kim tanımırdı və tanımağa maraq da göstərmirdi).

Bəs bizim potensial gənc yazarların kədər kultu və ekzistensial böhranı haradan qaynaqlanır? Axı onlar nə yaşayıblar ki, nə iztirab da çəksinlər? Onları həyatdan küsdürən nədir axı?

“Qaçış” kitabında digər bu tipli yazılardan fərqli olaraq bu səbəblərə bir balaca işıq salınıb. Amma kaş ki bu səbəblər elə qaranlıq qalardı bizimçün!

Deməli, avtobusda ortayaşlı xalalar mənə nifrətlə baxdı, çünki fərqli geyinmişdim. Sevdiyim qız tükəzban çıxdı, ondan iyrəndim. Başqa sevdiyim qız qrup yoldaşları ilə şəkil çəkdirəndə başqa bir oğlanın yanında durmuşdu. Üçüncü bir qızla sevişmək istəyəndə tənasül alətim durmadı, qızın yanında biabır oldum. (Sevişmə zamanı tənasül aləti durmayanlar üçün Mişel de Monten öz “Təcrübələri”ndə yaxşı təsəlli verir, əgər belə problemdirsə, oxumağı tövsiyə edirəm.)

Və təsəvvür edin, bütün bu trivial söhbətlərə görə bizim gənc yazarlar dərin ekzistensial böhran keçirir və dərhal da Dostoyevski olmaq qərarına gəlir. Məhz bu səbəbdən onların kədər kultu bu qədər saxta və iyrəncdir.

Məsələn, “Qaçış” kitabında 224-cü səhifədə müəllif yazır ki, qız onun amerikanosundan içdi, qəhvənin köpüyü qızın dodaqlarına yayıldı, sonra qız köpüklü dodaqları ilə oğlanı öpdü və oğlanın üzü bütün köpük oldu.

Axı amerikanoda köpük olmur, ay camaat! Amerikano adi qara qəhvədir, yəni su qatılmış espresso.

Bax, buna görə də bütün bu gənc yazarların dostoyevskiliyi amerikano qəhvəsinin köpüyü kimidir. Reallıqda mövcud olmayan və saxta.

2 Şərh

Kateqoriysı Azərbaycan