Aşağıdakı video XX əsrin 70-ci illərində Livanda populyar olan bir musiqi qrupunun çıxışı olsa da bizə unikal bir imkan yaradır – analogiya yolu ilə Azərbaycan mədəniyyətinə kənardan baxmaq. Videoda sanki Azərbaycan mədəniyyətini öz qızıl çağında görürük – və əslində nə qədər primitiv olduğumuzu anlamış oluruq.

Nəyəsə görə biz Azərbaycanlılar əmin olmuşuq ki, müstəsna mədəniyyətə malik xalqıq və az qala hər bəstəkarımız və “korifey” müğənnimiz, şair və yazıçımız, dastan və nağılımız dünya səviyyəsindədir.

Əslində, yorulmadan mədh etdiyimiz böyük Azərbaycan mədəniyyəti müxtəlif – türk, ərəb, İran, İslam, Avropa, rus, sovet və sair mədəniyyətlərin periferiyasında sintez olunmuş məhəlli fenomendir.

Axtarsaq, Üzeyir Hacıbəyov və Qara Qarayevdən başqa musiqimizdə ortababat bir şəxsiyyət tapa bilmərik, nə də Azərbaycan xalqı öz ədəbiyyat tarixində Şekspir, Tolstoy, Dostoyevski, Coys və ya Eko səviyyəsində ədib yetişdirə bilməyib. Lütfən, Nizami və Füzuli kimi banal nümunələr gətirmək lazım deyil.

Çox təəssüf ki, mədəniyyətimizə qlobal perspektivdən baxıb onu hələ də tənqid və təftiş edə bilməmişik. Son zamanlar əhalinin savadlı kəsimində artmaqda olan milli müstəsnalıq hissi, cəmiyyətdəki muğam-meyxana-folklor nostalgiyası Azərbaycan mədəniyyətinin modernləşməsinə, inkişafına hələ uzun müddət mane olacaq.

İkincisi, onu deyim ki, etiraf etməyə bir o qədər də sirrim yoxdur. 2003-də Heydər Əliyevin ölümü münasibətilə yazdığım şeiri də bütün ictimai sektor bilir. Ancaq yenə də bir neçə məqamı sizinlə bölüşüm:

Səhv etmirəmsə 2007-ci ilin əvvəlləri idi, ölkədən baş götürüb qaçmaq istəyirdim. Nə yolunu bilirdim, nə qaydasını (elə indi də bilmirəm), amma içimə bir fikir dolmuşdu ki, getmək lazımdı. Sonra bir şeir oxudum, Konstantin Kavafidən və bütün qaçıb getmək ehtirasım itdi. İndinin özündə də xaricdə 3-4 gündən artıq olan kimi Bakı üçün darıxıram. Amma bəzən Bakıda olanda da Strasburqun tramvayları, Baden-Badenin əyri-üyrü təpələri, Berlinin səliqə-səhmanı, Vilniüsün adamsız və maşınsız küçələri, Tbilisinin pabları üçün darıxıram.

Paolo Koelyonun ən azı 8-9 kitabını oxumuşam. Və oxuduğum düz sonuncu kitabına kimi (Zahir) elə bilmişəm Koelyo dahidir. Koelyodan sitatlarla aşıb-daşan kitabçam hətta indiyə qədər durur. Zahiri çox çətinliklə oxudum, ikinci cəhddən bitirə bildim. Və Koelyonun başqa kitabını tapmadığım üçün mütaliəsini dayandırdım. Aradan bir xeyli vaxt keçəndən sonra qəfil başa düşdüm ki, Koelyo necə manıs imiş. Romantik, kədərli qızların sözü ilə desək, özümü hələ də aldadılmış hiss edirəm.

Replika Chopard saatı taxıram və çox da xoşum gəlir bu saatdan. Əhvalat necə baş verib – uzun müddət normal, ucuz, ancaq keyfiyyətli qol saatı axtarırdım, axırda Əhmədlidə bir yerdə yaxşı bir saat tapdım. İnsafən deyim, dəymədiyi daş-divar qalmayıb, hələ də qoz kimidir. Sonra bir dəfə bir görüşdə hökuməti çox sərt tənqid etdim. Yanımda oturan dostum Ülvi İsmayıl dostyanə kinayə ilə dedi ki, qəşəng bahalı saatın var ha (yəni bu haradandır bəs?). Mən də soruşdum ki, necə bəyəm? Məlum oldu ki, bu çox məşhur bir brendin replikası imiş. Ülvi ilə bu söhbətdən sonra o dükana gedib vitrinə baxdım, “İsveçrə saatlarının dəqiq kopyaları” yazılıbmış.

İndi isə həmin müsahibəyə tam versiyada, ixtisarsız və montajsız baxa bilərsiniz.

Rafiq Tağı bıçaqlandıqdan sonra xəstəxanada (Amerikanın Səsi)

Rafiq Tağının qətli xəbərini alanda Brüsseldə idim, Azərbaycanda insan hüquqları ilə bağlı çıxış edirdim. Çıxışın sonunda bir jurnalist qəfil mənə yaxınlaşıb Rafiq Tağının qətli ilə bağlı fikrimi öyrənmək istədiyini dedi. Mən ancaq bir dəfə belə şok olmuşdum – Emin və Adnanın həbs xəbərini alanda.

Bir neçə saat əvvəl özüm Rafiq Tağının sağalması haqqında xəbərləri oxumuşdum axı! Hətta jurnalistdən xahiş etdim ki, faktı bir daha yoxlasın. İlk reaksiyam bu idi: Ola bilməz!

Onda jurnalistə nə dediklərimi bu xəbərdə oxuya bilərsiz, təkrara hacət yoxdur. Amma həmin məqaləyə düşməyən sözlərim arasında bunu da demişdim: Mən Azərbaycanın dini icmasını da günahlandırmaq istəməzdim. İstintaqın nəticəsini gözləmək lazımdır.

Nə qədər sadəlövh olduğumu indi xatırlayanda utanıram. Fikirləşirdim ki, özünü dindar hesab edənlər Facebook-da və ümumiyyətlə İnternetdə artıq bu qətli pisləyən yazılar paylaşır. Hacı İlqar başqa hadisələr zamanı olduğu kimi yenə də operativ şəkildə ilahiyyatçılardan və ictimaiyyət nümayəndələrindən aldığı mövqelərlə Deyerler.org saytının ana səhifəsini doldurub.

Amma həmin axşam otel nömrəmə qayıdıb kompüteri açanda gözlərim kəlləmə çıxdı. İslam dininin ardıcılları ya bu qətli təqdir edir, sevinirdilər, ya da deyirdilər – bu qətlin İslama dəxli yoxdur, yığışdırın bu müzakirələri, bu qətl barədə susun!

Yazıçı, heç də sıradan olmayan bir yazıçı öz fikirlərinə və mövqeyinə görə qətl edilmişdi. Müsəlmanlar sevinirdi. Vaxtilə Tağıya ölüm fətvası vermiş Ayətullah Lənkəraninin oğlu o biri Ayətullah Lənkərani gecikməyib müsəlmanları təbrik də etmişdi.

Sosial şəbəkələrdə bu qətl barədə kimsə narahatedici sual verən kimi isə elə öz liboşlarımız onun üstünə düşürdü və ağzından vururdu. Yəni sus! Sən dindarları və dünyəviləri üz-üzə qoyursan. Sakit otur, qoy Rafiq Tağının ölümünü təqdir etsinlər və sevinsinlər. Nə olar ki?

Bir sözlə, Rafiq Tağının qətlində az qala bütün vətəndaş cəmiyyəti “səmərəli axmaq” rolunu çox asanlıqla qəbul etdi. Onlar çox təbii şəkildə iddi edirlər ki, bu qətli İslamın ayağına yazmaq, müsəlman inancı olan şəxsləri ittiham etmək olmaz, düzgün deyil.

Əlbəttə, bunun bir qüsurlu ümumiləşdirmə olmasında bir həqiqət var. Amma Rafiq Tağının qətlini pisləyən, ədalətə çağıran dindarlar, dini qruplar hanı? Niyə həmin bu dindarlar elə sosial şəbəkələrdə Rafiq Tağının qətlində az qala Rafiq Tağının özünü günahkar çıxarırlar, onun ölümünün haqq olduğunu iddia edirlər?

Bizim səmərəli axmaqlar bu dindarlarımı “haqsız, ədalətsiz hücumdan qorumaq” istəyir?

Mən mötədil müsəlmanlara həmişə böyük ümid bəsləyirdim. Düşünürdüm ki, məhz onlar İslam dünyasını cəhalətin və özbaşınalığın pəncəsindən qurtarıb sivilizasiyaya çatdıracaqlar.

Ancaq Rafiq Tağının qətli ətrafında baş verən hadisələrdən sonra başa düşdüm ki, sanki hər bir dindarın içərisində, nə qədər mötədil olsalar belə, yekə bir Taliban yatır. Elə ki, fürsət düşdü, imkan əllərinə küçdi, və ya hakimiyyətə gəldilər, gözləri ancaq qan görəcək – hər addımlarında azad sözü, söz azadlığını, müxalif fikri, diskussiya mədəniyyəti, müxtəliflik və fərqlilik kimi şeyləri qanda boğacaqlar.

Necə ki, İctimai Palatanın son iclasında bunu gördük. Demokratiya adına mübarizə aparan bir qurum söz azadlığı yolunda qurban gedən adamın xatirəsini anmağa imkan vermədi – dindarların təhriki ilə. Bundan sonra İctimai Palatanın demokratiya mübarizəsinin səmimiliyinə necə əmin olaq?

Mən bilmirəm Rafiq Tağını kim qətl edib. Bəlkə dindarlar, bəlkə də provokatorlar. Amma bir fakt var ki, bu bizim hamımızı – həm cəmiyyəti, həm də dövləti narahat etməlidir. Azərbaycanda on minlərlə insan yetişir ki, onların qulaqları, ağılları və ürəkləri nə ailələrinə, nə AzTV-yə, nə Prezident Administrasiyasına, nə də İctimai Palataya qulaq asmır. Onlar bütün instruksiyalarını Qumdakı ayətullahlardan, Pensilvaniya və Türkiyədəki hocalarından, Səudiyyədəki müftilərindən alırlar. Lazımi andan onların kimin göstərişlərinə əməl edəcəkləri indidən məlumdur.

Bu insanları nə Nardaranda, nə də ki, Qusarın dağlarında axtarmaq lazım deyil. Onlar dövlət işində və biznesdə, vətəndaş cəmiyyətində və hökumətdə, ofisdə və əməliyyat sahələrində, daxili işlər ya da xarici işlər nazirliklərində, polisdə və universitetlərdədir.

Və bu gün Azərbaycanı Azərbaycan edən bütün tapdalanmış, məhv edilmiş ideal və prinsiplərin ardınca ən fundamental prinsip – dünyəvilik, sekulyarlıq prinsipi də aşınır. Onsuz da bu gün maarifçilərimizin, həm birinci, həm də indiki respublikamızın qurucularının bizə miras qoyduğu prinsiplərə maksimum xəyanət etmişik.

Dünyəvilik prinsipində də hər hansı bir kompromisə yol versək, bununla öz qəbrimizi qazmış oluruq.

Əgər bu prinsipdən də nə vaxtsa imtina etsək, ona göz yumsaq, ya da onu tapdalasaq, Azərbaycan kimi mövcudluğumuza tamamilə son qoyulacaq. Aqibətimiz ya İranın 32-ci ostanı, ya yeni osmanlıların satteliti, ya da Qafqazın Əfqanıstanı olacaq.

Diqqətlə qulaq assanız, bu İslam inqilabının addım səslərini artıq eşidə bilərsiniz.

Deməli, Gəncəyə uçurdum, oturmuşdum Heydər Əliyevin adına layiq Beynəlxalq Hava Limanının daxili uçuşlar bölməsində. Naxçıvan reysinə qeydiyyat gedirdi – ondan yazmıram, bu tamam başqa bir monoqrafiyanın mövzusudur. Naxçıvanlı bir dostumuz demiş, bir gün gələcək, Azərbaycanda hər şey dəyişicək, bir Bakı-Naxçıvan reysindən başqa.

Nə isə, Naxçıvan reysinə qeydiyyat başa çatdı, nəzəriyyədə Gəncə reysinə sərnişinlərin minməli olduğu vaxt Gəncəyə qeydiyyat başladı, aeroport işçiləri qışqıra-qışqıra zala anons verdilər ki, Gəncəyə kim uçur, gəlsin. Biz də yaxınlaşdıq qeydiyyatdan keçməyə. Elə növbə mənə təzə çatmışdı ki, bir gözəl xanım növbə-filan gözləmədən, hölvnak qeydiyyat məntəqəsinə yaxınlaşıb nəfəsini almamış soruşdu:

- Naxçıvan reysidi? Qeydiyyat qurtarıb? Vay… Qurban olum, məni keçirin də samolyota, gecikmişəm e…

Və bu zaman aeroportda baş verənləri sadəcə görmək lazım idi – Gəncəyə qeydiyyat dərhal dayandırıldı, artıq bağlanmış Naxçıvan reysi yenidən açıldı, xanım tez-tələsik qeydiyyatdan keçirildi, bir nəfər aeroport işçisi xanıma qoşduruldu, təyyarə uçuş zolağında gözlətdirildi, aeroport işçisi bu xanımı təyyarəyə apardı və bundan sonra təyyarə Naxçıvana istiqamət götürdü.

Xanımın təyyarəyə aparılmazdan öncə dediyi sözlər isə bütün bu prosesə məntiqi yekun vurdu:

- Ayrı vaxt iki saat oturub samolyotu gözləyirik, indi iki dəqiqə gecikmişik də, nə olar ki?

Bir sözlə, o boyda aeroport naməlum bir sərnişinin “qurban olum” sözü ilə xariqələr yaradır. İndi siz deyin, həqiqətən də analoqu olmayan ölkəyik ya yox?